Leijnse kent de PvdA niet meer terug

De PvdA van nu lijkt meer op de VVD dan op de PvdA van 1986, zo rigoureus heeft zich de transformatie van de partij voltrokken.

Pregnant blijkt dat uit de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer, waarop de sporen van het vroegere arbeiderisme alleen nog met de grootste moeite zijn te vinden. De jonge, randstedelijke professionals die de lijst domineren, staan als exponenten van een ontzuilde en geïndividualiseerde middenklasse tot nu toe vooral voor zichzelf. Het oud-Kamerlid Frans Leijnse, die het de vorige kabinetsperiode tot zijn missie rekende de traditionele alliantie met de vakbeweging overeind te houden, weet niet in welk gezelschap hij terecht komt, mocht hij er vandaag op het congres in Amsterdam in slagen een verkiesbare plaats op de lijst te veroveren.

De vakbeweging geldt nog wel als oriëntatiepunt voor de PvdA, maar sinds de sociaal-democraten in de paarse jaren hun weerzin tegen de markt hebben overwonnen, veel minder exclusief dan voorheen en lang niet meer zo vanzelfsprekend als in de tijd dat Wim Kok voorzitter van de FNV was.

Dezelfde Kok is in hoge mate verantwoordelijkheid voor de grote veranderingen in zijn partij. Onder zijn leiding voltrok zich de omslag van polariserende oppositie- naar gematigde regeringspartij. Daarna doorbrak hij met de ingrepen in de sociale zekerheid de vereenzelviging van de PvdA met de verzorgingsstaat en maakte hij de gewaagde oversteek naar de VVD.

De oriëntatie van de PvdA is nu veel breder dan twaalf jaar geleden - als sterk bewijs daarvoor mag, naast de kandidatenlijst, gelden dat de meeste werkgevers Kok als premier verkiezen boven VVD-leider Bolkestein. Die verandering is vrijwel gelijk opgegaan met de groei van de middenklasse en de ontzuiling.

Tot nu toe profiteerde vooral de VVD daarvan, maar de PvdA heeft zich als geducht concurrent aangediend, paradoxaal genoeg doordat de partijen dichter naar elkaar toe zijn gekropen. De vroegere PvdA-voorzitter Rottenberg waarschuwde drie jaar geleden na de overwinning van de liberalen bij de statenverkiezingen dat de VVD het in zich heeft een catch-all-partij te worden, een partij met weinig ideologie, een sterk leiderschap, weinig intern debat en op zoek naar stemmen onder alle lagen van de bevolking. De PvdA beantwoordt intussen ook opvallend aan de kenmerken van zo'n massapartij.

Lang niet iedereen in de PvdA neemt Kok de veranderingen in dank af. Er wordt hem nogal eens voor de voeten geworpen dat hij door het afschudden van de ideologische veren de erfenis van Den Uyl heeft verkwanseld. Die kritiek gaat eraan voorbij dat als de PvdA zich niet had gemoderniseerd, laat staan was blijven steken in de reflexen van de jaren 70, de VVD in de welvarende middenklasse vrij spel had gekregen, zeker nadat aan de dominante positie van het CDA een eind kwam. Nu is er ten minste een alternatief voor de kiezers die niet louter met de hand op hun portemonnee willen stemmen. Kok kan er daarbij op wijzen dat Tony Blair door Labour naar het voorbeeld van de PvdA tot een moderne middenklassepartij te transformeren in staat was de macht van de Conservatieven te breken. Dat moet de critici tot nadenken stemmen.

Een stevig politiek alternatief voor de eenzijdig op de markt en het eigenbelang gerichte VVD is van cruciaal belang om een tweedeling in onze samenleving te voorkomen en de verouderde publieke diensten van de overheid te revitaliseren. Maar dan moet de partij er wel op bedacht zijn dat zij het contact met de onderkant van de samenleving niet verliest. Dat PvdA-burgemeester Ouwerkerk van Groningen rustig ging slapen, terwijl in een oude stadswijk urenlang de straat regeerde, geeft aan dat de sociaal-democraten hierop niet zonder meer gerust kunnen zijn. Als geëmancipeerde en maatschappelijk redelijk geslaagde vrouwen, homo's en migranten zal het de nieuwkomers onder de PvdA-kandidaten niet aan zelfbewustzijn ontbreken, maar de vraag is in hoeverre zij nog voeling hebben met de groepen die sociaal op achterstand staan. Laat de partij het hier afweten, dan steven we af op Amerikaanse toestanden.

Hoewel de PvdA meer op de liberale concurrent is gaan lijken, blijft er een essentieel verschil, zolang de partij blijft appelleren aan de nobelste gevoelens van de kiezers.

Het CDA doet dat ook in zijn program, maar het sociale karakter daarvan spreekt tot nu toe nauwelijks uit het optreden van lijsttrekker De Hoop Scheffer. Met zijn pleidooi, vorige week, om de grenzen dicht te gooien voor Koerdische asielzoekers liet de CDA-voorman zich daarentegen van een keiharde kant zien. Eerder schiep de partij verwarring over haar koers door de deeltijdwet-Rosenmöller te torpederen, een steuntje in de rug voor gezinnen van tweeverdieners om het werk buiten de deur en de zorgtaken binnenshuis eerlijker te verdelen en daarmee naadloos passend in het met verve gepresenteerde gezinsbeleid van het CDA.

Links schrijven, rechts praten, daarmee scheppen de christen-democraten onduidelijkheid en brengen zij hun kiezers in de verleiding maar meteen naar VVD of PvdA uit te wijken. Dat vergroot de kans op een tweedeling in de Nederlandse politiek.

Het begin daarvan kan dit jaar zichtbaar worden, als VVD en PvdA boven de veertig zetels uitkomen ten koste van CDA en D66. Voor Kok zou dat betekenen dat hij niet alleen voor het eerst verkiezingen wint, maar ook dat hij een tweede kabinet kan vormen, waarmee hij zich definitief uit de schaduw van Den Uyl kan bevrijden. Intussen is duidelijk dat hij de PvdA naar een gunstige strategische positie heeft geleid, die electoraal perspecief biedt. Een tierelierend Kok-effect kan de partij weer in de buurt van de vijftig zetels brengen.

Dat neemt niet weg dat er aan de transformatie van de partij ook verontrustende aspecten zitten. De macht is steeds verder verschoven naar de elite, de fractie maakt zich ondergeschikt aan de politieke posities in het kabinet en de partij biedt weinig tegenspel aan de fractie.

De Kamerleden Oudkerk, Van der Ploeg en Duivesteijn hebben aan de vooravond van het congres op die politieke cultuur openlijk kritiek geuit. Maar meer dan een poging om het democratie in de partij en de Haagse politiek te herstellen, wekt hun actie de indruk het begin te zijn van de strijd tegen Wallage om de macht in de nieuwe Kamerfractie. Als het om meer gaat, kan hun actie niet hard genoeg worden toegejuicht, want waar debat ontbreekt komt de democratie om.