Angst overheid voor controle door OM is kern conflict van PG's en Justitie

L. van Zanten, fungerend Hoofdofficier van Justitie van de politieregio Gelderland-Zuid, geeft met het volgende citaat uit het januarinummer van het blad Opportuun, het huisorgaan van het OM, de kern weer van het conflict tussen de PG's en het departement van Justitie: 'Als OM zullen wij moeten aangeven dat er een instelling moet zijn die de overheid controleert en ik denk dat wij als OM daar het best voor geëquipeerd zijn.

In die handhavende taak moet je wel bestuurlijke overwegingen laten meewegen, daarover kun je niet stiekem doen. Wat zijn de motieven van het bestuur geweest om de wet te overtreden? Die moet je ook laten meetellen - iets minder juridisch denken. Zelf hebben we daar recent een voorbeeld van gehad: de Nijmeegse grondaffaire. We zijn het met het bestuur nooit eens geworden over de vraag of hier de wet is overtreden. Het is typisch een zaak waarbij het heel goed was geweest als het OM die vraag aan de rechter had voorgelegd. Ook voor de overheid is het goed om te weten hoe haar handelen door de rechter wordt beoordeeld. Men zou er niet bang voor moeten zijn dat controle op deze manier plaatsvindt. Ik denk dat we best de bewaker van de integriteit van de overheid zouden mogen zijn.' (cursivering MK)

Het OM onder Docters van Leeuwen wàs hard op weg zich te gaan ontwikkelen als bewaker van de integriteit van de overheid. Dat was immers ook de ultieme les van het IRT-drama: het OM had gefaald in het toezicht op de politie - die namens de overheid het geweldsmonopolie bezit - en daardoor vervaagde de grens tussen overheid en onderwereld. Het hele wetswijzigingstraject dat het gevolg is van Van Traa is gericht op het versterken van de greep van het OM op de politie. Op het controleren kortom van een deel van de overheid.

Op deze 'controle-vergroting' van het OM bestaat in Den Haag weinig kritiek. Anders ligt dat wanneer het OM het handelen van de politiek zelf gaat toetsen aan de wet, wat van Zanten zo nadrukkelijk bepleit en wat Docters van Leeuwen waarschijnlijk ook hoog op zijn prioriteitenlijst had staan. Illegale dumpingen van afval door overheden, wetsovertredingen bij de massale vernietiging van varkens, overschrijding van de geluidsnormen op Schiphol, enorme schadeposten die ontstaan uit ambtelijk falen zoals in de Securitel-affaire: er ligt een mer à boire aan illegale overheidsactiviteiten die het OM zou kunnen gaan aanpakken. Wat zijn de motieven van het bestuur geweest om de wet te overtreden? vraagt van Zanten zich af. Dàt de overheid de wet overtreedt staat blijkbaar niet eens meer ter discussie. Advocaat G. Spong heeft het met de hem kernmerkende overdrijving al eerder gesteld: de overheid is 's lands grootste criminele organisatie. Een OM dat zichzelf respecteert kan dit enorme werkterrein niet laten lopen.

Het behoeft geen betoog dat het laatste waar de overheid op zit te wachten een OM is dat haar streng controleert. In deze tijd van globalisering en Europese eenwording, waarin politici functioneren onder extreme druk met de continue kans op het maken van fouten, zou de dreiging van een rechtzaak bij ambtelijk falen het politieke vak ondragelijk maken.

Integriteit

De conflicten tussen de PG's en Sorgdrager gingen allemaal om die ene cruciale vraag: wie controleert wie? Moet het OM de integriteit van de overheid bewaken of moet de overheid het OM aansturen? Docters zegt ja op de eerste vraag, Sorgdrager op de tweede.

In de opmaat naar deze crisis is de affaire-Bouterse in de commentaren onvoldoende meegewogen. Juist in deze zaak maakte de regering duidelijk hoe zij de krachtsverhoudingen zag: op elk beslissend moment moet het OM kunnen worden teruggefloten. Jaren werk, tientallen miljoenen guldens had het onderzoek van het Copa-team gekost. Allemaal weggegooid geld en weggegooide inspanning. Docters - die zich persoonlijk aan de zaak-Bouterse had gecommiteerd - werd op het beslissende moment door Van Mierlo en Sorgdrager afgebrand. Op deze manier was er voor Docters weinig meer aan. In een samenleving waarin de overheid zichzelf niet alleen buiten de greep van het strafrecht plaatst, maar ook de loop van het recht in algemenere zin gaat bepalen is voor het OM immers weinig eer meer te behalen.

Cynici

Voor zover de reconstructie van het conflict ons nu in staat stelt de exacte gang van zaken te achterhalen, heeft Sorgdrager een conflict geforceerd met haar super-PG die zijn pijlen te zeer op de overheid dreigde te gaan richten. De overheid lijkt bang. Bang om te worden gecontroleerd. Daar doet Van Zantens oproep dat de overheid juist níet bang moet zijn voor controle niets aan af.

In de affaire rond Tank Cleaning Rotterdam (TCR), het bedrijf dat in de jaren tachtig chemisch afval in het oppervlaktewater van de Botlek loosde, heeft de overheid onderzoek van het OM onmogelijk gemaakt naar de rol die oud-minister Kroes in deze kwestie heeft gespeeld. Kroes zou zijn doorgegaan met het verstrekken van overheidssubsidie aan het bedrijf, ook toen zij al wist dat het bedrijf criminele handelingen verrichtte.

Voor de TCR-zaken van de toekomst wil de overheid het niet meer zo ver laten komen. Dat kan maar op een manier: het OM moet aan de ketting, net als in de andere landen van Europa. Cynici zouden het een stukje Europese harmonisatie kunnen noemen. Het is het einde van onze opvatting over goed en kwaad, over gelijke monniken met gelijke kappen.