'Niemand zal vergeten wat is gezegd'

DEN HAAG - Het debat over het vreemdelingenvraagstuk mag in de paarse coalitie de lucht hebben opgeklaard, het zal toch z'n sporen nalaten in de samenwerking tussen PvdA, D66 en de VVD. “De wonden zijn geheeld, maar de littekens blijven”, zegt vice-premier Hans Dijkstal.

De VVD'er maakt laat in de middag achter een glaasje spa de balans op van het debat gisteren in de Tweede Kamer. “Ik heb er nooit van gehouden om na een crisisdebat vol te houden dat coalitie de problemen heeft overwonnen en versterkt uit de strijd is gekomen. Niemand zal vergeten wat er de afgelopen weken allemaal gezegd is,” beseft Dijkstal. “Als de coalitie later weer in politieke moeilijkheden komt, zal iedereen opnieuw verwijzen naar de woordenstrijd die nu achter de rug is. Zo gaan die dingen nu eenmaal.”

Het moet geen makkelijke periode zijn geweest voor de minister van binnenlandse zaken. Dijkstal, een van de grootste voorvechters in de VVD van samenwerking met PvdA en D66, beaamt: “Je kon de afgelopen weken objectief vaststellen dat er een zekere dreiging voor de coalitie was. Even afgezien van de vraag hoe dat precies kwam, vast staat dat het even niet goed ging.”

Ruzies

De ruzies kwamen op één of andere manier allemaal op zijn dak. Dijkstal is in het kabinet coördinerend bewindsman voor het minderhedenbeleid èn hij is de eerste man voor de VVD in de ministersploeg. Als VVD-leider Bolkestein hoog van de toren blies, moest hij enerzijds het kabinetsbeleid blijven verdedigen. Anderzijds moest hij waken voor een breuk met zijn geestverwanten in het parlement.

Toch bagatelliseert hij zijn problemen met die dubbele loyaliteit aan het kabinet en de VVD. Dijkstal: “Ik heb dat niet zo gevoeld. Mijn eerste verantwoordelijkheid is het kabinet in stand te houden, mits, en dat is mijn tweede verantwoordelijkheid, het voldoende liberaal beleid voert. Ik voelde dat het verkeerd ging en de coalitie in gevaar kwam toen de discussie losbarstte rond het spreidingsplan van de VVD. Daarom gaf ik dat - kleine - signaal: ik zei als verantwoordelijk minister niet te begrijpen wat de VVD-fractie precies bedoelde. Toen al die verwijten over en weer bleven gaan via de media en ook het kabinet de discussie niet meer kon beheersen, besefte ik dat er zo snel mogelijk een debat in de Kamer moest komen, ook al had dat het risico van een ongewisse afloop.”

Gevarenzone

Pas in de loop van de dag kreeg Dijkstal gisteren het idee dat het goed zou aflopen. Het overleg in de ochtenduren tussen de hoofdrolspelers in het Torentje van premier Kok had de kou niet uit de lucht gehaald. “Voor mij leverde dat gesprek absoluut niet de zekerheid op dat we uit de gevarenzone waren. Natuurlijk, Bolkestein en Wallage zeiden allebei dat ze de coalitie wilden behouden, maar ze maakten ook duidelijk dat ze in het debat nog wel het nodige te zeggen hadden over elkaars optreden.”

“Toen het debat vanmiddag begon was het dus onduidelijk hoe het zou eindigen. In zo'n geval hangt er veel van af welke intenties er tijdens de discussie worden uitgesproken. Bolkestein heeft me uiteindelijk aangenaam verrast met zijn constructieve opstelling. Want laten we wel wezen, hij heeft de afgelopen weken niet alles even zorgvuldig gezegd. Dat geldt trouwens ook voor de politici die op hem reageerden.”

Zonder de VVD-leider vrij te willen pleiten, diens critici zijn volgens Dijkstal ook niet zonder zonden. Veel kleine oprispingen uit de VVD-hoek zijn in zijn ogen uit hun verband gerukt. “Kleine opmerkingen gingen plotseling een eigen leven leiden, tot verbazing van de VVD-fractie. Er werden de fractie bedoelingen toegedicht die niemand heeft beoogd. De goede uitslag voor de VVD bij de statenverkiezingen had zo z'n invloed. Ik kan het niet bewijzen, maar ik hou toch vol dat als de PvdA en D66 ieder tien zetels hadden gewonnen en de VVD tien verloren, dan was dit debat vandaag niet gevoerd, ook als Bolkestein precies dezelfde dingen had gezegd.”

Het grote verschil in de kiezersgunst voor de VVD enerzijds en PvdA en D66 anderzijds bracht twijfel teweeg bij premier Kok, bemerkte Dijkstal. “Bij hem is toen de vraag opgekomen of Bolkestein niet de neiging zou krijgen te veel afstand van het kabinetsbeleid te nemen. Ik weet dat ook bij de PvdA-fractie grote ongerustheid leefde of de VVD het immigratiebeleid nog wel ondersteunde en sowieso met deze coalitie verder wilde. Die onzekerheid was er bij mij niet, hoewel ook ik me met verbazing afvroeg wat de VVD-fractie nu weer wilde op het vlak van het vreemdelingenbeleid. Maar in wezen heb ik nooit getwijfeld over de vraag of de VVD verder wilde met dit kabinet. Ik ken Bolkestein en ik weet dat hij goed is voor zijn handtekening. Hij wil de rit afmaken.”

Om de discussie over het vreemdelingenbeleid niet opnieuw te laten escaleren, zal die zorgvuldiger en met minder losse flodders gevoerd moeten worden, stelden veel Kamerleden vast.

Dijkstal geeft toe: “Ook ik vind, met Kok, dat sommige opmerkingen gevaarlijk kunnen zijn voor de sfeer in de samenleving rond migranten. In dit soort debatten moet je je woorden nu eenmaal zorgvuldiger kiezen dan wanneer het bijvoorbeeld gaat over lastenverlichting of sociale zekerheid. Want het risico van valse beeldvorming is in het vreemdelingendebat veel groter.”