Onderaan de deurpost ligt de drempel

Ten onrechte beschouwde wijlen Wim Kan, in zijn traditionele oudejaarsconferences, de drempel als een kleine horde die wij, zijn publiek, met z'n allen moesten nemen. Een lichte horde in de tijd, een voetstap, verscholen tussen twee klokslagen.

Waar ik hem nooit over hoorde was de mythische oorsprong van het beeld van de drempel. Ooit moet de drempel namelijk synoniem geweest zijn met het altaar. Wanneer een vreemdeling zijn opwachting maakte bij een gemeenschap, werd een dier geslacht en het bloed van het dier sprenkelde men over de drempel. Het symbolisch opheffen en overschrijden van de grens stond gelijk aan de initiatie van de vreemdeling. Hij trad een nieuwe gemeenschap binnen met behulp van een overgangsritueel: offerdood aan de ene zijde en wedergeboorte aan de andere zijde van de drempel.

In talloze varianten speelt dit overgangsritueel in de kunst een rol. Veel kunst van deze smachtende eeuw houdt zich bezig met de chaotische gesteldheid van de zoekende mens. Deze mens lijkt in permanente staat van overgang te verkeren, begonnen aan een reis zonder direct herkenbaar doel, misschien wel helemaal zonder doel. Hij trekt rond in de chaos - dat is zijn lot.

Vragen genoeg, maar zingevende antwoorden zijn nauwelijks te vinden. De overgang is niet meer aan tijd of plaats gebonden, maar heeft een permanent karakter gekregen. Kafka, Beckett en met hen vele anderen hebben laten zien dat de drempel niet langer een grens is, geen lichte horde waar je eenvoudig overheen kunt stappen. De drempel is een zone waar je in verblijft - als het tegenzit blijf je er in. Zoals de Oostenrijkse toneelschrijver Werner Schwab.

De drempel als onderdeel van een ritueel, de drempel als kunstwerk, de kunst als drempelzone - ziehier in kort en ongenuanceerd bestek de ontwikkelingsgang van een niet onbelangrijk deel van de kunst. Veel hedendaagse kunst hanteert de permanente crisis van het moderne bestaan als uitgangspunt en kan daardoor uitermate verontrustend zjn. Omdat iets getoond wordt zonder verlossend antwoord.

Ach, natuurlijk is dit niet het enige waar het om draait. De musicals van Andrew Lloyd Webber, en misschien überhaupt wel het genre musical, zijn aangenaam vermaak zonder dat iemand ook maar ergens door verontrust raakt. Musical is populair omdat het multi-media-kunst is die de zintuigen streelt - met de nadruk op streelt. Tegendraadsheid of venijnige vragen zijn in dit genre niet te verwachten, daarvoor kun je eerder terecht bij de verwante kunstvorm 'opera' - mits er tenminste een eigentijds libretto aan ten grondslag ligt.

Eens was de kunstenaar de criticus van zijn tijd. In die rol fungeerde hij tevens en onvermijdelijk als moralist. Als cultuurcriticus haalde hij een onderwerp over de hekel en toonde hij al doende de moraal van zijn tijd. Tegenwoordig lijk hij vaker het middelpunt van een vermaakcentrum te zijn. Of is hij beide, gaat het om beide zijden van de spiegel, is hij nog steeds ook de ware nar die de waanzin van commentaar voorziet?

De drempel is de woning van de kunst. In de deuropening staat de kunstenaar, nu eens tegen de linker, dan weer tegen de rechter deurpost geleund.