De IRT-dilemma's...

Alvorens vandaag aan de hand van het rapport van de commissie-Van Traa de discussie losbarst over de verantwoordelijkheden voor het op grote schaal gebruik maken van omstreden opsporingsmethoden, inclusief de bijbehorende schuldvraag - liefst toegespitst op het dramatische aspect of er meer koppen moeten rollen en zo ja welke dan wel - is het de moeite waard nog even stil te staan bij de achtergronden van de IRT-perikelen.

Directe aanleiding voor het ontstaan van de affaire was de opheffing van het IRT-team, het interregionale rechercheteam dat speciaal op poten was gezet om de strijd aan te binden met de georganiseerde, harde criminaliteit. Die opheffing leek in eerste instantie vooral het resultaat te zijn van een stammenstrijd tussen rivaliserende politiekorpsen, samen met het vermoeden dat er van corruptie sprake zou zijn.

Gaandeweg vroegen andere elementen de aandacht, zoals het gebruik maken van omstreden opsporingsmethoden, het eigenmachtige optreden van bazen en baasjes in het justitieapparaat en het onvermogen van de top om enige sturing op dit proces te kunnen uitoefenen.

Aan de hand van de openbare verhoren kan inmiddels worden vastgesteld dat hoe we in Nederland onze war on drugs ook gevoerd hebben, zij politie en Justitie niet blijkt te hebben gecriminaliseerd. Aantoonbare corruptie is niet of nauwelijks gebleken en dat is een geruststellende gedachte, zeker als je de vergelijking maakt met de activiteiten van het Amerikaanse Drugs Enforcement Agency, DEA.

Daarentegen is wel gretig gebruik gemaakt van omstreden opsporingsmethoden en bleek de controle daarop vaak ver te zoeken. Het ligt daarom voor de hand dat de discussie zich op die aspecten zal gaan toespitsen met als kernvraag: welke methoden zijn wel en niet geoorloofd in de strijd tegen de criminaliteit? Dat levert dan ook meteen het eerste dilemma op, namelijk dat onomstreden methoden - hoe wenselijk ook voor een rechtsstaat die zichzelf respecteert - eigenlijk niet goed denkbaar zijn. Tenzij men bereid is de georganiseerde criminaliteit een streepje voor te geven.

Je zou ook anders kunnen redeneren en stellen dat deze enquête overduidelijk heeft aangetoond hoe ontwrichtend het voeren van een drugsoorlog uitwerkt op het justitieapparaat. Samen met de maatschappelijke kosten van de drugsbestrijding, zou dit een stevig argument kunnen opleveren voor politici die menen dat in ieder geval de soft drugs zo snel mogelijk moeten worden gelegaliseerd. Ook dat is een dilemma waarvoor de IRT-enquête de samenleving plaatst.

...en Docters van Leeuwen

Wie zich met name rekenschap heeft gegeven van het eerste dilemma is de nieuwe voorzitter van het college van procureurs-generaal, Docters van Leeuwen. In een interview met Trouw zei hij dat in de strijd tegen de georganiseerde criminaliteit Justitie niet aan het nemen van riskante beslissingen kan ontkomen. Maar juist daarom legt hij een zwaar accent op de controle op de opsporingsmethoden en het afleggen van verantwoording daarvoor; twee zaken waarin Justitie en politie ernstig tekort zijn geschoten.

Vandaar dat Docters van Leeuwen onlangs gefulmineerd heeft tegen burgemeesters en hoofdcommissarissen van politie die in hun nieuwjaarstoespraken collectief de perikelen van het IRT-drama hadden gebagatelliseerd: slechts een miniem deel van het politieapparaat zou bij de omstreden opsporingsmethoden betrokken zijn geweest. Dat mag waar zijn, maar tegelijk betekent de affaire een aantasting van het gezag van het justitieapparaat als geheel.

Neemt niet weg dat dit spreken van een topambtenaar ook de vraag opriep: namens wie sprak hij eigenlijk? Onbedoeld misschien bevestigde hij zodoende het beeld van de eigenzinnige baasjes dat zo'n belangrijke rol heeft gespeeld in het IRT-drama. Wie herinnert zich niet de elkaar soms kras tegensprekende hoofdcommissarissen van politie?

Het is daarom juist dat de politiek verantwoordelijke minister van justitie, Sorgdrager, de puntjes nog eens op de i heeft gezet door Docters van Leeuwen eraan te herinneren eerst haar toestemming te vragen voor het doen van zulke krasse uitspraken.