De roemruchte geschiedenissen van drie koninklijke horsten

In en om Den Haag Het landgoed De Horsten bij Wassenaar is koninklijk bezit, maar dat hoeft een gewone sterveling niet af te schrikken: voor twee gulden (kinderen en senioren half geld) kan er prachtig gewandeld worden. Voor rolstoelers is het terrein evenwel minder geschikt. Kaartverkoop bij de ingang aan de Papelaan in Wassenaar en bij Ter Horst. Het landgoed is tot 1 april dagelijks open van 9 tot 17 uur, van 1 april tot 1 oktober zelfs tot 19.30 uur. Er zijn gemarkeerde rondwandelroutes van 2,5 tot 7,5 km. Bijgaande route is gebaseerd op de map 'Wandelingen in en om Den Haag en Leiden' van uitgeverij Dwarsstap (¿24,50) en is 8 km lang. De tocht kan uitgebreid worden in de richting van kasteel Duivenvoorde, dat vanaf 1 april voor groepen en vanaf 1 mei voor iedereen open is op dinsdag- tot en met zaterdagmiddag. Informatie: tel. 071-5613752. Het landgoed De Horsten is bereikbaar per bus uit Den Haag en Leiden en via NS-station Voorschoten. Inlichtingen over het openbaar vervoer tel. 06-9292.

Het verhaal van De Horsten is al boeiend op de topografische kaart, in een vierhoek tussen Wassenaar en Voorschoten. De landgoederen Raaphorst en Eikenhorst liggen op een strandwal in het noordwesten een paar meter boven het zeeniveau, dan is er een langgerekte strandvlakte iets beneden NAP aan weerskanten van de Veenwatering en vervolgens strekt zich in het zuidoosten (opnieuw op een strandwal) het landgoed Ter Horst uit. Zwarte stipjes op de kaart duiden op buitenplaatsen en boerderijen met een geschiedenis. Soms staat zo'n gebouw er nog niet zo lang, maar had de locatie in het verleden een bijzondere betekenis. En soms is een landhuis pas een jaar of tien oud, maar vragen de bewoners om de nodige aandacht - zoals bij de villa Eikenhorst van prinses Christina.

De Horsten zijn Oranje-goed sinds 1838. Toen kocht prins Frederik, de broer van koning Willem II, het landgoed Raephorst van Adriaan Twent. Deze Goudse patriciër beplantte het duingebied, fokte er schaperassen en bestraatte de route tussen Haarlem en Den Haag (waar nu de beruchte Rijksstraatweg loopt). De prins liet het kasteeltje van Raephorst afbreken omdat het vervallen was en niet paste in zijn plan om rondom huize De Paauw, tegenwoordig gemeentehuis van Wassenaar, een Engelse tuin aan te leggen.

Van het oude Raephorst is alleen het oude koetshuis overgebleven, vlak bij de ingang van De Horsten aan de Papelaan. Het is nu de woning van de rentmeester. De fundering van het kasteel is in het bos nauwelijks meer herkenbaar. We moeten het doen met wat tekeningen en aquarellen en met schriftelijke bronnen, die melden dat het omstreeks 1230 is gesticht en ruim vier eeuwen bewoond is door leden van de familie Van Raephorst. Dat was (g)een fraai stelletje, als we de Wassenaarse amateur-historicus Robert van Lit mogen geloven. Vooral jonker Gerrit: in 1508 overviel hij de deftige wagen van de Leidse familie De Grebber ('Sy reden alhier, sy reden aldaer, sy reden al achter Wassenaer' luidt een vers uit die tijd) en schaakte de dochter. Hij vluchtte met Catherine, een meisje van dertien, naar Leimuiden en trad daar nog dezelfde dag met haar in het huwelijk. Voor straf werd Gerrit uit Holland verbannen, tot hij in 1515 vergiffenis kreeg: op z'n knieën in de Pieterskerk in Leiden, gehuld in linnen kleren, blootshoofds en met een brandende kaars van een pond in z'n hand. De kerk van Wassenaar moest hij als boetedoening voor zijn 'vrouwenschaak' een gebrandschilderd raam schenken. Lang duurde het berouw niet. In 1522 kreeg Gerrit ruzie met een andere jonker en beslechtte die met een dodelijke messteek 'besijden zijn bille'. De laatste gang van Van Raephorst was die naar het schavot.

Ook Ter Horst komt al in de dertiende eeuw in de boeken voor, als hofstede van de ook al roemruchte familie Van Wassenaer. In de loop van de tijd ging het op een zandrug aangelegde landgoed van hand tot hand, totdat in 1838 ook dit eigendom werd van prins Frederik. Hij betaalde er op een veiling ¿133.013,87 en een halve cent voor en trok nog wat extra uit om het kasteeltje te laten herbouwen tot jachtslot. Van het interieur is inmiddels veel verdwenen, het slot doet nu dienst als woonhuis.

De derde 'horst' op de wandeling is Eikenhorst, het meest afgesloten landgoed van de drie sinds prinses Christina en haar (inmiddels ex-)man Jorge Guillermo er in 1985 een huis lieten bouwen. Ooit stond er een buiten, aangeduid als de 'Bollenwoning' omdat de Haagse burgemeester Boll er in het begin van de zeventiende eeuw met zijn gezin in woonde. In 1845 werd Eikenhorst toegevoegd aan het bezit van prins Frederik, die het samenvoegde met Raaphorst ten noorden van de Horstlaan. De geschiedenis staat bol van de conflicten over het gebruik van dit prachtige, smalle weggetje, zoals een ruzie omstreeks 1756 om een plank over de sloot tussen eigenaren van boerderijen en een eeuw eerder al over een hek bij Ter Horst.

Er is niets nieuws onder de zon, zo bewees de komst van de Guillermo's op Eikenhorst. Tot aan de Raad van State bestreden natuurbeschermers de bouw van de villa, omdat die in strijd was met het bestemmingsplan en een aantasting van het gebied vormt. Maar tevergeefs: voor een lid van het koninklijk huis gelden soms andere wetten, formuleerde een ambtenaar van de provincie het destijds. Sindsdien komt Eikenhorst bijna elk jaar wel een keer in de publiciteit, omdat Guillermo stiekem een stukje duin afgroef, illegaal een garage bouwde, een bospad met betonnen paaltjes afzette waardoor boeren met hun trekkers 5 km moesten omrijden, problemen kreeg met een scoutinggroep en een paar jaar geleden de deur van de villa voorgoed achter zich dichttrok.

Het wandelen op de Horsten is er niet minder om, ook niet bij de populaire Seringenberg. Met de vijvers en de slingerende bospaadjes herinnert deze heuvel aan de romantische landschapshobby van prins Frederik. Geen wandeling kan worden besloten zonder een bezoek aan het theepaviljoen, dat Frederik in 1860 als schiethuis liet bouwen. Heel lang werd het gebruikt voor schietwedstrijden van het St. Hubertus Gilde en tot voor kort kwamen leden van de koninklijke familie er regelmatig uitblazen, als ze een jachtpartij hadden op De Horsten. Het is er vaak dringen op een mooie dag in het weekend. Maar dan is de ijscoman bij de ingang aan de Papelaan een goed alternatief.