Kiesles in de krottenwijk bij Pretoria 'En hoe kunnen al die mensen zonder papieren stemmen? '

PRETORIA - Begeleid door een loeiende sirene rijdt het busje door de krottenwijk Jeff's Ville, zo'n tien kilometer buiten Pretoria. Het is het busje van Idasa, een van de ruim 150 organisaties die zwarte stemmers kiesles geeft.

Bewoners van de golfplaten bouwvallen kijken op van hun dagelijkse bezigheden. Ze weten dat de gillende sirene een bijeenkomst aankondigt. Het busje blijft uiteindelijk staan voor het gebouw van de bewonersorganisatie in Freedom Street, dat wordt opgesierd door ANC-leuzen en posters.

Azi, Idasa's kiesonderwijzer, begint door een megafoon het toegestroomde publiek in het Sotho toe te spreken. Achter hem staan twee collega's die plakkaten ophouden, waarop Azi af en toe iets aanwijst. Op de posters wordt de gang door het kieslokaal uitgebeeld door middel van een stripverhaal.

Het is een regenachtige maandagmiddag. Idasa is bezig met zijn zoveelste 'blitz', die zwarte kiesgerechtigden de spelregels van de verkiezingen en de democratie bij moet brengen. Het heet 'voter education', oftewel kiesles.

Zwarte Zuidafrikanen mogen op 27 en 28 april voor het eerst van hun leven een stem uitbrengen. Maar de verwachting is dat tienduizenden stemmen ongeldig worden verklaard. Een groot aantal mensen weet eenvoudigweg niet hoe ze moeten stemmen. Tienduizenden anderen durven niet te stemmen uit angst voor vergelding door hun werkgever of politieke organisaties. Nog eens tienduizenden kunnen niet stemmen omdat ze geen identiteitspapieren hebben.

“We kunnen dertig procent van de potentiele stemmen verliezen doordat mensen geen identiteitspapieren hebben of simpelweg te bang zijn hun stem uit te brengen”, waarschuwt Alice Coetzee, organisator van Idasa. “Vooral mensen die geen deel uitmaken van bestaande structuren, zoals partijen en kerk, zijn moeilijk te bereiken en overtuigen van het nut te gaan stemmen.”

Idasa (Institute for a Democratic Alternative for South Africa) is een van de best georganiseerde instituten die zich met kiesles bezighouden. Naast de 'blitzes' in de krottenwijken en op scholen, leidt Idasa ook verkiezingsagenten op van de politieke partijen. Die krijgen onder meer les in het vreedzaam oplossen van conflicten. Ook wordt de verkiezingsakte uitvoerig besproken.

Vijftien partijen, waaronder het ANC, Inkatha en de Nationale Partij, namen al deel aan de cursussen die een weekeinde duurde. Alleen de rechtse Conservatieve Partij vond het niet nodig.

“Het heeft enorm bijgedragen aan de tolerantie”, vertelt Yvette Geyer, belast met de trainingen. “Vrijdags was de sfeer nog heel gespannen. Zondags zag je de afgevaardigde van de radicale PAC de tas dragen voor de dame van de Labour Party.”

De Pretoria-afdeling van Idasa coordineert bovendien de werkzaamheden van alle instanties die zich in en rond de hoofdstad met kiesles bezighouden. “We verwachten dat mensen in dit gebied uiterst gemotiveerd zullen zijn”, zegt Coetzee. “Het is een erg pro-ANC-gebied. De mensen zijn heel serieus bezig met de verkiezingen.”

De respons in Jeff's Ville spreekt boekdelen. ANC- en Inkatha-aanhangers, vrouwen met hoofddoeken en kinderen op blote voeten, iedereen staat broederlijk zij aan zij. Ondanks de regen luisteren ze aandachtig naar Azi. Die probeert met een uiterst beeldend verhaal duidelijk te maken dat ze op verkiezingsdag niet hun partijkleuren moeten dragen. Hij benadrukt keer op keer dat hun stem geheim is. Hij vertelt de mensen niet op wie ze moeten stemmen, maar wel waarom ze moeten stemmen, waarna hij een overzicht geeft van de gevolgen van veertig jaar apartheid. Iemand wordt uit het publiek gehaald om zijn stem uit te brengen. Als de man voor ieders ogen een vet kruis achter het ANC wil zetten, roept Azi hem tot de orde. Hij maant hem naar het kantoor te gaan om in het geheim zijn voorkeur bekend te maken.

Daarna mogen de mensen vragen stellen. Ze willen weten wat de kiesgerechtigde leeftijd is. “Achttien”, antwoordt Azi. “En als je probeert te stemmen als je jonger bent, verdwijn je in de gevangenis.” Een ander wil weten hoe het zit met de dubbele stembrieven voor de regionale en nationale verkiezingen. Azi legt uit dat de partijen daar nog steeds over onderhandelen.

Het is de derde keer dat het Idasateam Jeff's Ville aandoet. De bewoners weten inmiddels wel hoe ze moeten stemmen en waarom. Maar na afloop van de kiesles blijkt dat de problemen rond de verkiezingen in krottenwijken veel gecompliceerder zijn dan alleen waar dat kruisje nou moet komen staan. Gemeenschapsleider Prince Mohloare, met Chris Hani-T-shirt en schoenen zonder veters, legt uit dat talloze bewoners van Jeff's Ville nog steeds geen identiteitspapieren hebben en daarom niet kunnen stemmen. Hij vertelt dat de krottenbuurt een enorme toestroom te verwerken krijgt van mensen die onlangs door blanke boeren van het erf zijn getrapt. “Die mensen zijn op een blanke boerderij geboren en hebben geen geboortecertificaat en krijgen daardoor geen ID. Hoe kunnen wij hen helpen? ” vraagt Prince. Volgens hem gaat het om maar liefst veertig procent van de bewoners van Jeff's Ville. “Met wie moeten wij contact opnemen? Onze lokale ANC-afdeling kan ook niet helpen.” Een ander probleem, zegt Prince, is dat het ministerie belast met het afgeven van ID's, de mensen van hot naar her stuurt, waarna ze onverrichterzake terugkomen. “Het is de tactiek van de regering om te voorkomen dat onze mensen kunnen stemmen.”

Hier schiet Azi tekort. Hij komt met een uiterst ingewikkeld en onbegrijpelijk verhaal over commissies die lobbyen bij het onlangs opgerichte overkoepelende Onafhankelijke Kiescomite, dat tot taak heeft dergelijke problemen op te lossen. Hij raadt Prince aan op de volgende vergadering te komen om zijn geval uiteen te zetten. Prince hoort het gelaten aan. Telefoonnummers worden zonder veel enthousiasme uitgewisseld. Verder blijft het bij vage beloften van Azi nog een keer terug te keren.

Terug op het Idasa kantoor zegt Alice Coetzee: “Natuurlijk is het te weinig, te laat. Begin verleden jaar wisten we al dat we te laat waren begonnen met de kiesles. Maar wat kunnen we in hemelsnaam nog meer doen?”