Nu comt de Peys tot u

'Heb je van de Zilveren Vloot wel gehoord, de Zilveren Vloot van Spanje?' Wie kent niet deze jubel over een topprestatie uit de Tachtigjarige Oorlog. 'Piet Hein, zijn naam is klein, zijn daden bennen groot: die heeft gewonnen de Zilveren Vloot'. Was die verovering in september 1628 destijds ook zo'n bezongen heldendaad? Neen, het gebeurde te ver weg om direct tot lied te worden.

Het was pas in de negentiende eeuw dat het vaderlandse, anti-Spanje gevoel werd opgeklopt met de vangst van de 'Spaanse matten en appeltjes van Oranje'. Jan Pieter Heije schreef de tekst en Johannes Viotta zette er de meeslepende melodie onder. Het had als geuzenlied perfect gepast bij 'Merk toch hoe sterck nu in 't werck sich al steld' met het ijzersterke refrein 'Berg op Zoom, hout u vroom, stut de Spaensche scharen'. Dat is wel van zeventiende-eeuwse origine; het staat met 72 andere liederen in 'Nederlandsche Gedenck-Clanck', de beroemd geworden geschiedschrijving van de Tachtigjarige Oorlog door Adriaan Valerius, uitgegeven in 1626. Het bevat 'de voornaemste geschiedenissen van de seventhien Nederlandsche Provintien, 'tsedert den aenvang der Inlandsche beroerten ende troubelen, tot 1625'.

Maar werden die liederen, in het bijzonder 'Berg op Zoom' meteen algemeen gezongen? Neen, want het stevige boek vond weinig aftrek. Het was alweer de negentiende-eeuw die 'Valerius Gedenkklank' aan het hart drukte en enkele nummers eruit immens populair maakte, zoals 'Merck toch hoe sterck' of 'Geluckig is het Land, dat God den Heer beschermt'. Zij mengden perfect met de neo-geuzenliederen van de tekst- en toondichters uit de negentiende eeuw als 'In naam van Oranje doe open de poort' en 'Piet Hein'.

Toch zongen de bewoners van de lage landen heel wat af over hun strijd tegen 'Duckdalve den Bloetghier' en zijn 'Ghesellen van de Antichrist' zoals een van de eerste liederen het formuleerde in het wèl zeer verspreide, vele malen herdrukte en veel gezongen 'Nieuw Geuzen Liedboek' (eerste druk 1581), een van de bundelingen van los uitgegeven liedjes die op de actualiteit werden geschreven. Het verloop van de strijd, van Heiligerlee en Mook (in het 'Wilhelmus') in 1568 tot en met de Vrede van Munster, is gedetailleerd in liederen en gedichten te volgen.

Wat leek te beginnen als een snel af te werken opstand, werd een uitputtingsslag. Men zag de zaak rond 1572 optimistisch in, getuige het: 'Ras seventhien Provincen telt nu op de voet: Treckt de coemste des Princen vriendelick te ghemoet: Stelt u met zijn Banieren elck als een trouwe Man, Doet helpen verlogieren Duck Dalve den Tyran'. Dat visioen werd pas in 1648 werkelijkheid toen men uiteindelijk kon zingen: 'O Nederlanden, schoone waranden die in vruchtbaerheyt spant de kroon, G'hebt in misbaeren soo vele jaren, door Mars gheseten, Geweent, gekreten. Nu comt de Peys tot u, uyt 's Hemels Throon'. De Camerata Trajectina bezingt op cd (label Globe; vanaf volgende week in de handel) hoogtepunten van die 80 jaar strijd.