Freedom Awards voor vijf vrijheidsstrijders

MIDDELBURG - Aan het einde van de jaren dertig, toen de Dalai Lama nog een kleine jongen was, ontving hij een dikke envelop van Franklin D. Roosevelt, president van de Verenigde Staten. Er zaten een kinderhorloge in en een handgeschreven brief. “Het horloge vond ik prachtig, maar wat er in die brief stond, ben ik glad vergeten”, vertelt Tenzin Gyatso lachend, terwijl hij de Roosevelt Award voor zijn vreedzame strijd voor de mensenrechten in ontvangst neemt.

Dit verhaaltje van de Dalai Lama, leider van de boeddhisten, doorbreekt even de onwerkelijke, bijna verstilde sfeer in de afgeladen Grote Kerk van Middelburg, waar vijf internationale vrijheidsstrijders zaterdag zijn geëerd. Terwijl de blikken stem van Roosevelt door de kerk schalt, opgenomen in 1941 tijdens zijn historische toespraak voor het Amerikaanse Congres, buigen de grijze hoofden van de geëerden voor de al even grijze Prinses Juliana. Zij is er elk jaar bij, want zij was in 1982 de eerste die de Roosevelt Award in ontvangst mocht nemen. Bij de uitreiking blijft ze, op een moederlijke manier, net zolang aan de stropdassen of sjaals van de geëerden trekken tot de medailles perfect op de groepsfoto schitteren. De Four Freedoms Awards worden jaarlijks - afwisselend in New York en in Zeeland, waar de familie Roosevelt haar wortels heeft - uitgereikt aan persoonlijkheden die Roosevelt's vier vrijheden (meningsuiting, godsdienst, vrijwaring van gebrek en van vrees) uitdragen. Zo kregen ondermeer Harry Truman, Simon Wiesenthal, Helmut Schmidt, Olof Palme en Vàclav Havel deze onderscheiding.

Krantekoppen

Roem en eer, hapjes en drank, terwijl de wereld in brand staat. De tegenstelling lijkt groot tussen de schreeuwende krantekoppen over nood en ellende buiten de kerk, en de grote daden van de geëerden. De jongste van de winnaars, Zdravko Grebo (51), hoogleraar rechten in Sarajevo en oprichter van een onafhankelijk radio-station in de belegerde stad, is niet de enige die twijfelde of hij de onderscheiding moest aanvaarden. Grebo:“ Vrijheid van meningsuiting? Ik heb de afgelopen jaren duizenden interviews gegeven, van CNN tot lokale blaadjes. Het klopte allemaal wat er stond, the world knows about Sarajevo, maar wat doet ze eraan? Welke vrijheid verdedigt de wereld, ook hier vandaag, als ze het concentratiekamp Sarajevo voort laat bestaan?”

Grebo praat even na in de wandelgangen, terwijl net de enige twee zwarten onder de 800 aanwezigen een schitterende gospel hebben gezongen. Grebo beklemtoont dat hij één van de weinigen is in BosniëHercegovina, die vrijheid heeft: om te blijven of te vertrekken. Hij vraagt geen verblijfsvergunning aan in Middelburg, hoewel hij bang is. “Ik krijg hier de prijs voor vrijwaring van vrees, maar als ik niet bang was, dan was ik allang dood.”

Schril

Zijn hedendaagse strijd gaat enigszins voorbij aan de voorzitter van de Roosevelt-stichting, de Amerikaanse ambassadeur Vandenheuvel. Zijn woorden, doorspekt met citaten van D-day-veteranen ('we geven onze levens vandaag voor jullie morgen' en 'onze kinderen beseffen niet wat de oorlog onze generatie heeft gekost'), steken schril af tegen Grebo's eenvoud als hij opmerkt dat hij vooral de Top-20 van de popmuziek in Sarajevo draait. “Wij spelen nieuwe cd's, en bespreken internationale boeken en mode. We proberen mensen de spirit te geven van er nog bij te horen, de kracht om van dag tot dag verder te gaan.”

Grebo is overstag gegaan omdat hij geen kans voorbij wil laten gaan de aandacht op Sarajevo te vestigen. Hij weet dat ook Sadako Ogata (67), Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de VN, die de prijs van vrijwaring van gebrek ontving, van tevoren zo haar twijfels had. Ogata is indrukwekkend duidelijk en hedendaags in haar dankwoord: “Als het groeiend racisme tegen de twintig miljoen vluchtelingen en asielzoekers in de wereld niet stopt, is het gedaan met de vrijheid van democratie.” Een Zeeuwse scholier mag haar vervolgens ondervragen en denkt dat met meer onderlinge afstemming tussen landen het vluchtelingenprobleem wel is op te lossen. Ogata draait de vraag om: “Weet jij welke landen de meeste vluchtelingen opnemen?” De scholier weet te melden dat Holland tot aan zijn economische grenzen gaat met de toelating van vluchtelingen. Ogata, gereserveerd: “Iran, Pakistan en Malawi herbergen de meeste vluchtelingen ter wereld. Het gaat ver boven hun economische mogelijkheden.”

Eminence grise

Dat Goethe en Shakespeare nog worden gelezen, terwijl menige politieke macht sindsdien is verdwenen, inspireert dr. Marion Grüfin Dönhoff (85), journaliste en uitgeefster van het Duitse politieke weekblad Die Zeit. De éminence grise van de Duitse journalistiek, die met haar verzoeningsideeën een belangrijke stempel drukte op de Ostpolitik van Willy Brandt, werd geëerd omdat zij met haar werk 'Duitsland terug begeleidde in de schoot van een democratisch Europa', aldus Vandenheuvel. Het is nauwelijks voor te stellen dat de kleine vrouw met haar traditioneel-aristocratische achtergrond een belangrijke rol speelde bij de mislukte aanslag op Hitler in 1944. Haar woorden passen bij de verzoenende sfeer, die Vandenheuvel wil creëren in de grote kerk: “Ik moet hier denken aan de Duitse en de Engelse generaal, die - elkaar hatend - staan voor de berg Ida op Kreta. De Duitser citeert enkele strofen Sophokles, de Engelsman vervolgt moeiteloos met de aansluitende strofen. Op dat moment beseffen beiden dat zij vrienden zijn, want ze drinken uit diezelfde bron.”

De voormalige Secretaris-Generaal en nu honorair vice-voorzitter van het Joods Wereldcongres, dr. Gerhart M. Riegner, kreeg de prijs voor godsdienstvrijheid voor zijn nooit aflatende strijd tegen het anti-semitisme. Hij was de eerste die in 1942 - via een telegram - president Roosevelt wees op het bestaan van de Duitse vernietigingskampen en daarmee de Holocaust wereldkundig maakte. Toch geldt ook voor Riegner de vraag wat er door hem heen ging toen hij het cassettebandje met Roosevelt's stem zaterdag hoorde. Zou hij zich niet nog steeds afvragen waarom die machtige Roosevelt na de ontvangst van zijn telegram zo afwachtend bleef? Was de tekst niet indringend genoeg om de treinrails die naar Ausschwitz leidden, meteen te bombarderen?