Een circus van geheimzinnigheid

Een geheime lokatie, een embargo, schendingen van het embargo, een snelle opeenvolging van faxen van de uitgever. Een drukproef van drie turven hoog, nog meer faxen: de auteur wenst slechts bepaalde passages vrij te geven voor voorpublikatie.

De nieuwe Salman Rushdie. Het boek ligt al lang en breed in de schappen (althans heeft daar gelegen tot het er op last van de uitgever weer uit verwijderd werd), maar vandaag is het officieel zo ver: wereldwijd wordt 'The Ground Beneath Her Feet' gepresenteerd. De auteur, beroemd sinds 'The Satanic Verses' (1988, vertaald als 'De duivelsverzen') zal in de omgeving van New York een optreden verzorgen met de popgroep U2. Excacte uitspraken over Rushdie's verblijfplaatsen worden nooit gedaan sinds de Iraanse ayatollah Khomeini een fatwa (doodvonnis) over Rushdie uitsprak naar aanleiding van 'The Satanic Verses'. Weliswaar heeft Khomeini's opvolger, de verlichte ayatollah Khamenei, zich van de fatwa gedistantieerd, maar of die boodschap alle Iraniërs al bereikt heeft is niet geheel zeker. Vandaar die geheimzinnigheid. En natuurlijk, publicitair is het ook niet slecht, zo'n circus.

'The Ground Beneath Her Feet' is de eerste roman in de geschiedenis met een officiële soundtrack. De rockgroep U2, waarmee Rushdie in 1993 al eens op het podium stond, presenteert vandaag een gelijknamige song, die later dit jaar op cd zal uitkomen. Salman Rushdie schreef de tekst. ,,Ik had geen melodie in mijn hoofd toen ik aan het schrijven was, wel een tempo en een ritme. Toen ik hoorde wat Bono (de zanger van U2) ervan gemaakt had, wist ik dat het precies was wat het zijn moest,'' verklaarde de auteur tegenover de Engelse pers.

Nog een opsomming: de Oost-West verhoudingen, Orpheus en Euridice, rock en roll, Watergate, aardbevingen, nymfomanie, radio-piraterij, familietragedies. De aankondiging van de nieuwe Rushdie belooft een Ulyssesachtig web van thema's en motieven. Rushdie's stijl is magisch-realistisch, als de literaire consequentie van zijn Indiaas-Engelse achtergrond. Maar hoe is het boek nou eigenlijk?

,,Hier hebben we Rushdie, starend met wijdopen ogen naar de westerse wereld. En wat een slecht boek levert zijn gestaar op, zijn slechtste sinds 'Grimus' - wat waarschijnlijk het allerslechtste debuut ooit geschreven door een latere sterauteur. Zijn tweede boek 'Midnight's Children' was een summum van realisme: geen enkele ambitie die de laat-twintigste eeuwse Engelse literatuur zichzelf stelt bleef onvervuld in dit boek, dat enorme invloed heeft gehad op de post-koloniale literatuur en dat terecht geroemd wordt als het beste boek dat ooit de Bookerprijs heeft gewonnen. Wat de infantiele onbeduidendheid van 'The Ground Beneath Her Feat' tot een des te grotere teleurstelling maakt.

Rushdie emailde zijn pil naar Toni Morrison en Don de Lillo, die op commando begonnen te kwijlen. Het is een boek over rock 'n' roll en bij Bono was de electronische post nog niet goed en wel gearriveerd of hij zat al aan de begeleidende muziek te werken. Uiterste onbeduidendheid is juist de charme van de popmuziek. Rushdie's thema is het diepgaand triviale, en hij maakt het plat. Wat zelfs de nietszeggende, maar welbespraakte Bono in vijf minuten kwijt zou kunnen, houdt Rushdie vol gedurende honderden vreugdeloze, dorre pagina's. Een deel van het probleem is dat Salman Rushdie gelijk met de rock 'n' roll ook de seks ontdekte. Om de paar bladzijden moeten wij het gehijg en gegrom van zijn helden doorstaan, die bezig zijn een nummertje te maken.

Deze helden zijn: een half-Amerikaanse rock-godin, zonder al te veel fantasie samengesteld uit stukjes Madonna, Cher, Tina Turner, prinses Diana en Camilla Paglia, haar geliefde Ormus Kama, rockster en op vergelijkbare wijze samengesteld en op smaak gebracht met een paar extra druppels Lennon. 'Kama' betekent liefde, zegt de verteller ons. Rushdie's verteller Rai (wat 'prins' betekent, zoals hij niet na kan laten te benadrukken) is een spraakwaterval in het HUGME, een grabbelton-dialect van Hindi, Urdu, Gujarati, Marathi en Engels; een toepasselijke linguïstieke melange voor dit zelf-reflexieve postmoderne sprookje.

Aan het magisch-realisme zou de avontuurlijke geur van zwavel hangen; Salman Rushdie geeft ons slechts een artistiekerige, zelfgenoegzame scheet. Het is droef maar waar: mensen die geleden hebben, blijven zelf niet te harden.''

Donny O'Rourke, The Herald.

,,Het vooruitzicht van nog meer magisch-realisme kan sommige lezers afschrikken, vrees ik. We zijn overvoerd met ludieke fictie, met de combinatie van opgeblazen gewichtigdoenerij en gewichtsloosheid, niet gehinderd door eisen van geloofwaardigheid of waarschijnlijkheid. Maar 'The Ground Beneath Her Feet' zou de twijfelaars moeten bekeren. Deze ballonvaart door de gewesten van de verbeelding is een ongekend goede ervaring, en Salman Rushdie bewijst eens temeer zijn meesterschap.

Het is een boek over muziek, liefde, dood en leven. Het is ook een boek over onzekerheden en metamorfosen, omkeringen en desoriëntatie. De geschiedenis wordt op een speelse manier op de helling gezet: Kennedy ontsnapt aan zijn moordaanslag doordat het geweer van Harvey Lee Oswald hapert, de Engelsen vechten in Vietnam, en Watergate is niets anders dan het ongeloofwaardige plot van een thriller.

De grappen, citaten en verwijzingen volgen elkaar in een duizelingwekkend tempo op, variërend van naamgrappen á la Asterix en Obelix tot een heel spectrum van impliciete verwijzingen naar verschillende culturen. Slechts weinigen zullen alles eruit kunnen halen wat erin zit. Van de essentie van het boek kan echter iedereen genieten. 'The Ground Beneath Her Feet' is een liefdesverhaal.

Het zou al te makkelijk zijn om dit boek af te doen als pretentieus. Dat schaamteloos gepronk. Maar het pronkt met het vermogen van de ware romanschrijver om zijn scheppingen onder te brengen in een eigen, alles overstijgende realiteit. De energie die uitgaat van het taalgebruik alleen al is een genot. (En Rushdie schrijft ook nog goeie songteksten.)

Caroline Moore, Sunday Telegraph