'Pas na gemengde huwelijken is het hier echt vrede'

VITEZ (Midden-Bosnië) - Bahtia Sivro (45), burgemeester van de moslimwijk Mahala in de Bosnisch-Kroatische stad Vitez, glimlacht. Hij heeft net verteld hoe hij elke dag, als hij vanuit zijn twintig kilometer verderop gelegen woonplaats Zenica in Vitez aankomt, even een blik kan werpen op de flat waar hij vroeger heeft gewoond.

“Voor de oorlog zaten we daar midden tussen de Kroaten zonder dat er ooit problemen waren. Ik ben elektrotechnisch ingenieur; op de fabriek was ik chef van een afdeling die ontstekingsmechanismen maakte voor gebruik in de mijnbouw. Toen kwam de oorlog en in één uur werden twintig jaar economische ontwikkeling, en van vreedzaam samenleven van Kroaten en moslims, weggevaagd. Zelf heb ik zes weken in een Kroatisch concentratiekamp gezeten. Ik weet niet of ik die traumatische ervaringen ooit van me af zal kunnen zetten. Voor mijn vrouw en kinderen geldt precies hetzelfde.”

De in 1994 onder Amerikaanse druk opgezette Bosnisch-Kroatische Federatie, die het eind betekende van de openlijke oorlog tussen moslims en Kroaten, is een hoeksteen van het vredesproces van Dayton. Maar tijdens het gesprek met Sivro bekruipt je de gedachte dat 'Dayton' er wat àl te gemakkelijk van uitgaat dat de oorlog in Bosnië alleen een kwestie is tussen de Bosnische Serviërs en de rest, dat de problemen tussen moslims en Kroaten tot het verleden behoren, en dat de Federatie op volle toeren draait.

Niets is minder waar, blijkt uit het verhaal van de moslimburgemeester. Op de vraag waarom hij niet naar zijn vroegere flat terugkeert haalt hij zijn schouders op: “De Bosnisch-Kroatische militairen van de HVO staan dat gewoon niet toe. We zijn er in 1993 uitgegooid en ze kunnen wel in Dayton vastleggen dat vluchtelingen het recht hebben om terug te keren - dat wil nog niet zeggen dat daar in de praktijk iets van terecht komt. Elke dag passeer ik mijn vroegere huis, maar ik kan er niet in. Misschien gebeurt er niets als ik het probeer, maar het is waarschijnlijker dat ik door de buren, geholpen door de burger- en militaire politie van de Kroaten, in elkaar word geslagen. Niemand kan onze veiligheid garanderen.”

Er zou volgens het akkoord sinds 19 januari in Vitez geen scheiding meer mogen bestaan tussen de Kroatische en de door moslims bewoonde stadsdelen en het stadsbestuur zou moeten zijn overgedragen aan de federatie.

De kloof tussen de bevolkingsgroepen is echter nog even breed als altijd, en Franjo Rajkovic, die de scepter zwaait over het Kroatische deel van de stad, komt niet op het idee zijn portefeuille af te staan. Op het politiebureau in de moslimwijk Mahala blijft de stapel insignes voor de uniformen van de federatieve politie (die in de plaats had moeten komen van de Kroatische en moslimagenten) ongebruikt liggen.

Op lokaal niveau heeft 'Dayton' niets geregeld, vertelt Sivro. “Kennelijk hebben ze gedacht dat de integratie van moslims en Kroaten vanzelf in orde zou komen. Ik vraag me af hoe je je dat moet voorstellen. Er lopen hier in de stad zes Kroaten rond die bij het oorlogstribunaal in Den Haag in staat van beschuldiging zijn gesteld. Ze worden onder meer verdacht van betrokkenheid bij het bloedbad in het even verderop gelegen dorpje Ahmici waarbij 200 moslims de dood vonden. Maar collega Rajkovic houdt ze de hand boven het hoofd en zegt dat zijn politiemannen deze mensen niet zullen arresteren.”

Er valt een stilte op de vraag wat voor hem belangrijker is: 'Dayton' of het afrekenen met oorlogsmisdadigers. “Om te beginnen moeten we zorgvuldig zijn met onze formuleringen”, zegt Sivro. “Niemand is schuldig zolang het bewijs niet is geleverd. Aan de andere kant zal het natuurlijk moeilijk zijn om hier te leven als deze mensen op vrije voeten blijven. Ifor, de Navo zal ze moeten arresteren als ze opduiken. Maar dat neemt niet weg dat de uitvoering van de akkoorden de hoogste prioriteit heeft.”

Helaas: de terugkeer van vluchtelingen zoals voorzien in 'Dayton' laat in de praktijk nogal te wensen over, zegt Vassy Patel, van het bureau van de UNHCR in Zenica. Het akkoord voorziet bij wijze van proefproject in de terugkeer van 400 vluchtelingen naar hun oorspronkelijke woonplaatsen in Midden-Bosnië: Bugojno, Travnik, Stolac en Jajce. Alleen in de hoofdzakelijk door moslims bewoonde stad Travnik werken de plaatselijke autoriteiten volop mee. In Jajce willen ze in principe wel, maar blijken de huizen onbewoonbaar. Bugojno is met een lijst met niet-traceerbare personen op de proppen gekomen en in Stolac is de terugkeer van oorspronkelijke bewoners al evenmin op gang gekomen.

“Wij van UNHCR eisen dat de terugkeer van vluchtelingen zich onder fatsoenlijke omstandigheden afspeelt: ze moeten de stap uit vrije wil doen, de mensen moeten zich veilig kunnen voelen, niet bedreigd. Vergeet niet: destijds hebben ze hun huizen niet zomaar verlaten. Ze moeten als ze nu terugkomen, hun waardigheid niet kwijtraken. Zoals gezegd, alleen in Travnik hebben de autoriteiten op voorbeeldige wijze geholpen. In Jajce zijn er aanwijzingen dat ze uiteindelijk ook wel willen. We kunnen alleen maar hopen dat de andere gemeenten ook mee gaan doen, dat er een soort domino-effect zal optreden.”

Het kost Vassy zichbaar moeite erin te geloven. “Uiteindelijk”, zegt ze zachtjes, “is het natuurlijk allemaal een kwestie van politieke wil. Politici moeten overtuigd zijn van de wenselijkheid van een multiculturele samenleving in Bosnië.” Dat zou in theorie moeten kunnen lukken: Travnik is een moslimstad en de moslims zijn immers de vurigste aanhangers van het ideaal van een multiculturele samenleving.

“Ik moet toegeven dat de ervaringen van de afgelopen weken me niet opgewekter hebben gemaakt. Vergeet ook niet dat dit zich allemaal afspeelt op het terrein van de moslim-Kroatische Federatie - waar in theorie alles prima in orde is. We hebben het nog niet eens gehad over terugkeer van moslims en Kroaten naar gebied dat in handen is van de Bosnische Serviërs, aan de andere kant van de demarcatielijn. Dat wordt nog veel moeilijker, àls het er al ooit van komt. Aan de andere kant moeten we vaststellen dat Dayton van de 39 akkoorden die hier zijn gesloten het enige is dat gerespecteerd lijkt te worden. Wanneer mensen zien dat het militaire deel echt werkt zullen ze ook vertrouwen krijgen in het niet-militaire deel.”

Wanneer zal ze het gevoel krijgen dat het vredesproces van Dayton onomkeerbaar is geworden?

“Als er weer gemengde huwelijken worden gesloten. Dan geven moslims, Kroaten en Serviërs namelijk blijk van het besef dat ze een gezamenlijke toekomst hebben. Dat het ideaal van een multiculturele samenleving in Bosnië-Hercegovina niet dood is.”