Bonn en Ankara boos op Rome wegens vluchtboten

Van onze redactie buitenland AMSTERDAM - De Griekse marine patrouilleert intensief in de Egeïsche zee na berichten dat er een derde schip met vluchtelingen op komst is uit Turkije, deze keer met tweeduizend mensen aan boord, waarschijnlijk op weg naar Italië.

Een Koerdisch persbureau had het later over een schip met driehonderd passagiers, dat gisterochtend vanuit Turkije op weg zou zijn gegaan naar Griekenland of Italië. Afgelopen zaterdag en donderdag landden er ongeveer twaalfhonderd uit Turkije afkomstige vluchtelingen op de Italiaanse kust. In november verwerkte Italië al een eerdere 'invasie' van eveneens zo'n twaalfhonderd bootvluchtelingen uit Turkije.

De kwestie begint spanningen te veroorzaken tussen Italië en Turkije, terwijl ook de Duitsers nerveus worden. De Duitsers vrezen dat Italië een tussenstation zal blijken te zijn in de exodus en dat het einddoel Duitsland is. Veel bootvluchtelingen zijn Turkse Koerden. Vanwege de honderdduizenden Turkse Koerden die al in Duitsland wonen kunnen ze zich daar gemakkelijker handhaven. Ook Nederland zal, om dezelfde reden, een aantrekkelijke bestemming zijn. De VVD wilde gisteren weten of Nederland overweegt controles bij de Duitse grens in te stellen. Oostenrijk deed dat eerder deze week bij de Italiaanse grens.

Vluchtelingenboten uit Turkije zijn geen nieuw verschijnsel. In 1996 zijn officieel zo'n twaalfduizend mensen per smokkelschip naar Europa gekomen, vorig jaar ongeveer evenveel. Maar sinds afgelopen oktober Italië zich aansloot bij het verdrag van Schengen is het voor de vluchtelingen (of, in officiëel taalgebruik 'illegale immigranten') veel gemakkelijker geworden om van Italië naar andere Europese landen te reizen omdat de controles bij de binnengrenzen zijn afgeschaft. Vandaar de toegenomen zorg.

De Duitse minister van binnenlandse zaken Manfred Kanther sprak duidelijke taal aan het adres van de 'Italiaanse vrienden': ze moeten meer doen om hun deel van de Europese buitengrens te bewaken. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Italië moet vele duizenden kilometers kust in de gaten houden, in een strijd tegen geraffineerde tegenstanders. Dat zijn niet de vluchtelingen, maar de mensen die hen tegen grove betaling Turkije uitsmokkelen. Ze dokken achtduizend gulden voor de overtocht, waarvan de organisatie in handen is van mafia-bendes - Turkse, Italiaanse en Griekse. Ook komt het voor dat ze, eenmaal op het schip, de rest van hun kostbaarheden en hun winterkleding moeten afgeven. Veiligheid is een bijzaak. Volgens Koerdische bronnen zijn er bij de oversteek naar 'fort Europa' sinds 1996 driehonderd mensen verdronken.

De vluchtelingen zijn niet alleen maar Turkse of Iraakse Koerden. Op het schip dat de Italiaanse kustwacht donderdag opbracht had de helft van de opvarenden andere nationaliteiten: zij waren Pakistanen, Algerijnen, Bengalen en Kenianen.

Italië kreeg niet alleen oorvijgen van Duitsland,het vermoedelijke land van bestemming van de vluchtelingen, maar ook van het land van oorsprong, Turkije. Dat is woedend omdat Italië asielaanvragen in behandeling zal nemen. Volgens de Turkse minister van buitenlandse zaken Ismail Cem zal dat anderen stimuleren ook op reis te gaan. Maar er spelen ook andere motieven mee, die de Turkse minister niet noemde. Turkije zit vooral in over de uittocht van zijn eigen Koerden. Over de bootvluchtelingen met andere nationaliteiten maakt het zich minder kopzorgen, onder het motto 'liever kwijt dan rijk'.

Turkije herbergt ruim een miljoen vluchtelingen, meestal met een onduidelijke status. Officieel zorgen de VN en andere organisaties voor een definitieve opvang elders, maar dat is een druppel op de gloeiende plaat, waardoor de meesten toch blijven hangen. Voor Turkije boden de mensensmokkelaars verlichting voor dat probleem.

De vluchtende Koerden kan Turkije eveneens missen als kiespijn, maar hun uittocht schaadt wel het aanzien van Turkije en vestigt de aandacht op de strijd in het oosten van het land. Daar voert het Turkse leger oorlog met de Koerdische guerrilla-organisatie PKK. Turkije slaagt er doorgaans aardig in die vuile was binnen te houden, maar de Koerdische bootvluchtelingen dreigen dat te vergallen. Tijdens de asielprocedures zullen de schendingen van de mensenrechten weer ruim aan de orde komen. Die kwestie is een van de redenen waarom Turkije de Europese Unie niet binnenkomt. Dat de Turken nu zeggen dat de PKK de hele uittocht op touw heeft gezet klinkt tegen die achtergrond niet echt verrassend.

Minister Cem raadt de Italiaanen aan om alle bootvluchtelingen terug te sturen naar Turkije, ook degenen met een niet-Turkse nationaliteit. Hij belooft dat Turkije medewerking zal verlenen, zolang Italië maar geen politiek asiel verleent.

Turkije gaf ook Griekenland een trap. De marine van dat land, die loert op nieuwe vluchtelingenboten, zou uitdagend zijn opgetreden. Turkije en Griekenland ruziën al jaren over de Egeïsche Zee, onder andere vanwege olie. Elk marine-optreden van de Grieken vinden de Turken daarom onaangenaam. In dit geval is het vervelend dat de Grieken ook nog eens een gewaardeerde dienst verlenen aan de EU, wat nuttig kan zijn als Griekenland steun nodig heeft in de clusterbom van ruzies met Turkije.

Misschien verdenken de Turken de Grieken ervan dat ze vooral Turkse mensensmokkelaars zullen aanpakken en de Griekse buiten schot laten. Want ook mensensmokkel is een van de terreinen waarop Turken en Grieken elkaar heftig beconcurreren en het licht niet in de ogen gunnen.