In de nacht is alles nog grijs

Met de komt van president Bouteflika gloort er weer wat hoop in Algerije. Nog steeds is er sprake van veel geweld - sinds het begin van de ramadan al meer dan 120 doden - maar bewoners van Algiers durven weer de straat op.

Rammelende taxi's, afgeladen bussen en toeterende personenauto's voeren iedere ochtend dezelfde strijd in het overvolle centrum van Algiers. Een gevecht om ruimte. Warda, een veertigjarige planologe, kijkt met medelijden naar een verkeersagent, die met een fluitje het vier rijen dikke verkeer moet regelen.

,,Vroeger was Algiers zo mooi. Witte, onderhouden gebouwen zonder smogaanslag. Nu wonen er teveel mensen, terwijl de infrastructuur nog uit de koloniale tijden stamt. Met de auto kost het je een half uur om het centrum te verlaten.' Drie ondergrondse metrolijnen zouden het openbaar vervoer ooit verlossen van de druk. De bouwput van de metro ligt al meer dan vijftien jaar braak.

De politiek in Algerije ligt er net zo braak bij, vertelt de goedlachse Warda. De hoop op een goede toekomst heeft ze opgegeven. ,,Ik stem al jaren niet meer. In dit land weet je de uitslag al van tevoren.' Bij het referendum over de amnestieregeling voor islamitische guerrillastrijders, de concorde civile, in september heeft ze ook niet gestemd. ,,De verzoeningspogingen mislukken toch wel. Fanatieke gelovigen in Algerije zijn niet uit op vrede. Het zijn fascisten in djellaba's.'

Sinds het aantreden van president Bouteflika in april is het wat kalmer in Algerije. Warda: ,,Ik ga weer gewoon met de bus naar mijn werk. Algerije heeft echter meer nodig dan een welwillende president en een 'ja' of 'nee' voor de vrede. Ieder weldenkend mens stemt toch voor vrede. Wat is dat nou voor een vraag?'

In het mediterrane ochtendgloren openen bloemenwinkels hun deuren. Mannen in djellaba's en vrouwen in getailleerde jasjes met verse stokbroden onder de arm haasten zich. Bij bar Scoubidou in Bab el-Oued is het stil. De lichtblauwe gevel van de body-buildingstudio baadt uitnodigend in het vroege zonlicht. De stad heeft zowaar iets vredigs, ondanks de bewapende militairen op iedere straathoek.

Na de komst van Bouteflika had het er de schijn van dat de rust zou terugkeren. Verzoening, vrede en de amnestieregeling voerden de boventoon in de publiciteitscampagne van de Algerijnse president. Met veel enthousiasme sleutelde het staatshoofd aan het imago in binnen- en buitenland.

Maar de winter bracht nog niet veel goeds. In El-Biar, een buitenwijk van Algiers, vervagen graffiti's met Bouteflika's naam. Muurposters die eens bedoeld waren als steunbetuiging aan de concorde civile vergelen.

Het geweld heeft weer de kop opgestoken. (Sinds het begin van de ramadan op 9 december zijn er al meer dan 120 doden gevallen, meldt de Algerijnse pers. En in de weken daarvoor waren eveneens tientallen doden te betreuren) 'Bouteflika heeft ons vrede beloofd, maar dat is helemaal niet waar', vertelt een bejaarde man aan een verslaggever van de linkse krant Le Matin. Half november was hij getuige van een grove slachtpartij in zijn dorp. Twintig personen kwamen om het leven. Het lokale gezag had de dorpsbewoners na vijf jaar afwezigheid een veilige terugkeer toegezegd. Ze kwamen bedrogen uit.

De laffe moordaanslag op 22 november op Abdelkader Hachani, de nummer drie van het verboden Islamitisch Heilsfront (FIS), was het dieptepunt in het verzoeningsproces. Het bestand uit 1997 met het AIS, de gewapende tak van het FIS, staat onder grote druk. Hachani keurde de amnestieregeling niet af, maar concludeerde dat er geen blijvende vrede kon zijn zonder volledige rehabilitatie van het FIS, de vrijlating van haar gevangen leiders en een algemene amnestieregeling. Daags na Hachani's begrafenis vroeg Le Matin zich af of Bouteflika's concorde civile nu ook werd begraven.

Meer dan 1 300 islamitische strijders hebben de wapens neergelegd, melden de officiële cijfers. Kritische journalisten halveren de getallen. Hoofdredacteur Alilat van Le Matin vertelt dat de helft van de berouwvolle strijders uit vrouwen en kinderen bestaat. ,,Degenen die zich hebben overgeven, hebben bovendien geen bloed aan hun handen. De echte criminelen lopen nog vrij rond. Niemand weet of dat er honderden of duizenden zijn.'

,,Bovendien bestaat in Algerije al vanaf 1995 een wettelijke amnestieregeling voor guerrillastrijders', zegt Alilat met enige spot. ,,De honderden die zich sindsdien hebben overgegeven, telt de regering gewoon mee. Als je gaat rekenen, blijft er weinig over.'

Van dit cijfer blijft nog minder overeind als de mededeling van de Beweging van dissidente Algerijnse officieren (MAOL) op waarheid berust. Zevenhonderd officieren die in de gewapende oppositie waren geinfiltreerd, kunnen dankzij de amnestieregeling rustig naar hun kazernes terugkeren. De MAOL houdt de Algerijnse generaals verantwoordelijk voor talloze moorden, verdwijningen en martelingen en wil dat het Algerijnse leger terugkeert naar haar oorspronkelijk taken.

Algerijnse cijfers blijven natte vingerwerk, beaamt Alilat. ,,Bouteflika spreekt wel openlijk over een veel hoger aantal doden dan tot voor kort toegegeven. Honderdduizend. Maar het werkelijke aantal slachtoffers zal nooit bekend worden gemaakt.'

Een collega-journalist van El-Watan, die liever anoniem geciteerd wordt, had liever een soort Neurenberg-tribunaal opgericht zien worden dan de concorde civile. ,,Dat is helaas onmogelijk. In Algerije zijn we nog steeds bezig met de vraag 'wie doodt wie'. Dit is geen klassieke oorlog tussen twee partijen die een bepaalde zone controleren. Een Algerijnse spreekwoord zegt: In de nacht is alles grijs. Hier zijn de goeden soms ook de slechten. En zijn de slechterikken soms ook goeden.'

Hiermee doelt hij op de betrokkenheid van de regering bij moordpartijen. Volgens officiële lezing zijn de moordpartijen het werk van gewapende islamitische groeperingen. De GIA, (Groupe Islamique Armée), zou de hoofddader zijn. Maar veel Algerijnen zijn ervan overtuigd dat de regering het noodlot een handje helpt.

,,Bouteflika is officieel aan de macht', legt de man uit. ,,Maar in werkelijkheid heeft een vijftal hoge militairen de touwtjes in handen. Le pouvoir heeft er geen belang bij dat de oorlog eindigt.'

De angst en paranoia onder burgers voor le pouvoir is diep genesteld. Op een openluchtconcert in de voormalige vakantiekolonie Sidi Fredj rapte de groep Hamma Boys er een jaar geleden lustig op los. Toen het publiek het refrein Victime du pouvoir moest nazingen, bleef het stil.

Algiers heet al jaren de Stad der Complotten. De theorieën over de moord op FIS-leider Hachani geven nieuw leven aan de koosnaam. Algerijnse dagbladen die zich het meest onafhankelijk opstellen, sluiten uit dat de regering achter de moord op Hachani zit. De beschuldigende vingers wijzen naar rivaliserende islamisten. Justitie heeft op 13 december de 26-jarige GIA-activist Fouad Boulemia opgepakt in verband met de moord en in staat van beschuldiging gesteld.

Het FIS daarentegen geeft de 'vijanden van verzoening en de éradicateurs', de fanatieke anti-islamitische facties, de schuld. In het Algerijnse dagblad La Tribune en het Franse Le Monde valt te lezen dat familieleden van Hachani een politieke moord niet uitsluiten. Sinds zijn vrijlating in 1997 stond Hachani immers dagelijks onder politiebewaking. Op het moment van de moord was het burgerblauw toevallig even afwezig.

Vooraanstaande islamieten, uit Algerije en andere landen, hebben na de dood van Hachani het Algerijnse regime opgeroepen om politieke gevangenen, onder wie de FIS-voormannen Abbas Madani en Ali Belhadj, vrij te laten. Ook eisen zij dat het ontbonden FIS als legale politieke partij mag toetreden tot de nationale politiek. Bouteflika sluit deze optie uit.

De islamitische groep ziet het beëindigen van het verkiezingsproces in januari 1992 en het verbod op het FIS in juli datzelfde jaar als de oorzaak van het geweld. Zij stelt dat 'bij gebrek aan dialoog de crisis zich zal voortzetten, en daarmee het geweld'. Ook kolonel Baali Ali van de MAOL ziet de laffe moord op Hachani 'als een bloedige boodschap van de generaals aan ieder die op een politieke oplossing in Algerije hoopt. Op deze manier hopen zij te bereiken dat het FIS-dossier definitief gesloten blijft.'

Een westerse diplomaat in Algiers heeft de moed niet opgegeven. Bouteflika heeft in zijn ogen ,,wel degelijk de capaciteiten om het land op het goede spoor te zetten. In het westen staat Algerije nog steeds in een zeer negatief daglicht. Het laatste jaar gaat het echter beter met het land. Kijk naar de economie. Bovendien is Bouteflika bezig met een grondig schoonmaakactie in corrupte gemeentebesturen en in het juridische systeem. Voor verandering is meer nodig. Een man alleen kan de kar niet trekken.'

Een Algerijnse zakenman sluit zich hierbij aan: ,,Het Algerijnse volk is na dertig jaar socialisme gewend om met dictators te leven. Zo zullen we ze maar noemen. Van Bouteflika kun je niet verwachten dat hij ineens het roer omgooit. Het land omvormen tot een democratisch systeem is een lang proces. Het is een mentaliteitsverandering.'

Oumar, een aardrijkskundeleraar van dertig, ziet wel wat er gebeurt. ,,Bouteflika is populair. Vooral bij Algerijnse vrouwen', grijnst hij. De ongetrouwde president staat bekend om zijn innemende voorkomen en charmante diplomatie. ,,Hij krijgt alle vrouwen die hij wil hebben. Maar hij is vooral populair omdat hij taboes doorbreekt. Zo spreekt hij bijvoorbeeld Frans. Jarenlang sprak het politieke circus Arabisch, terwijl dat voor weinig Algerijnen is te verstaan. Hij wil de streng islamitische familiewet veranderen. Hij geeft hoop, maar ik geloof niet meer in wonderen.'

President Bouteflika wil graag een zelfstandige koers varen. Maar hij moet opboksen tegen le pouvoir en het ambtelijk apparaat dat geen geen besluiten durft te nemen uit vrees dat er koppen zullen rollen. Afgelopen vrijdag heeft Bouteflika zelf een kabinet naar eigen voorkeur benoemd. De helft heeft hijzelf gekozen, de ministers uit andere partijen steunen zijn politiek. Gehoopt wordt dat de president met de regering van premier Ahmed Benbitour eindelijk schoon schip zal maken, dat niet weer iedere ramadan in Algerije gekenmerkt wordt door veel bloedvergieten.