LASTIGE VRAGEN (Prof. dr. W.A. Wagenaar)

Zou u positief staan tegenover het absolute geheugen?

Een belangrijk geheugenprincipe is dan ook het vermogen streng te selecteren wat je zal onthouden en, als het maar enigszins mogelijk is, nieuwe informatie te relateren aan oude. De aanmaak van een nieuw lemma in het geheugen, een uitbreiding van de lijst met een nieuw trefwoord, geschiedt alleen in uiterste noodzaak. Een neveneffect van dit geheugenprincipe is dat je na verloop van tijd niet meer kan onderscheiden welke brokken van een lemma op verschillende tijden zijn binnengekomen. Herinneringen veranderen. Dat is de prijs die je betaalt voor het kunnen werken in real time.

Die prijs lijkt me redelijk voor zo'n bijzonder vermogen. Bij een computer liggen de verhoudingen precies andersom. Een computer kan een eindeloos aantal lemmata opslaan, zal van geen enkel gegeven ooit vergeten wanneer het is opgeslagen en wanneer het vervolgens bewerkt is, en zal, als het goed is, nooit eigenmachtig gegevens veranderen. Maar zelfs de computer met de meeste megabytes heeft zoektijd nodig! Er is nog steeds geen machine die een sprekende mens kan bijhouden.

De achterliggende filosofische vraag is: waar komt de real time vandaan? Waarom spreken we niet met een snelheid van een woord per minuut, of van tien woorden per seconde. Een interessante speculatie is dat de organisatie van de natuur een tijdsschaal dicteert, waarop het geheugen gebaseerd is. Je zou het niet maken met een geheugen dat er vijf minuten voor nodig heeft om de woorden: 'Help, het huis staat in brand' te produceren.

Wanneer bent u opgehouden te denken dat u wijzer werd? Of denkt u het nog steeds?

Vooropgesteld dat er een verschil is tussen kennis en wijsheid, denk ik dat ik mij nog dagelijks verder ontwikkel. Het eigenmachtige, onbetrouwbare, geheugen heeft een interessant vakgebied opgeleverd waarin ik kennis kan blijven vergaren. Daarnaast leer ik veel van mijn werk als forensisch geheugen-expert. In het Romeinse recht gold al de stelregel: één getuige is geen getuige. Minstens twee mensen moesten zich een voorval op dezelfde manier herinneren voordat de getuigenis als betrouwbaar werd aangemerkt.

In strafprocessen waarbij slachtoffers moeten getuigen tegen iemand die hun onvoorstelbaar leed heeft aangedaan, is het van het grootste belang voor een rechtvaardige gang van zaken dat die getuigenissen kritisch getoetst worden. De rechter vraagt mij dan om een mening over de betrouwbaarheid van het geheugen van de getuige. Het lijkt een tikkeltje advocaat van de duivel spelen, wat ik dan moet doen. Want gevoelsmatig wil iedereen wraak zien op de verdachte. Maar het is noodzakelijk en rechtvaardig dat de mogelijkheid van een onjuiste herinnering onderzocht wordt.

Men kent mij van de Eper incestzaak en het Joegoslaviëtribunaal tegen Tadic, maar het zijn niet altijd strafzaken waarbij de rechter mijn mening vraagt. De laatste keer dat ik in een rechtbank was, ging het over de vraag of poker een kansspel is of niet. De wet stelt dat kansspelen die spelen zijn die men gokkenderwijs kan spelen. Ik stel voor de vraagstelling om te draaien en te bekijken tot welk soort spelen gokkers zich voelen aangetrokken. Dat zijn de spelen waarbij de speler de gelegenheid heeft zonder een speciale voorbereiding of inspanning zijn eigen geld sterk te vermeerderen.

Wat voelt u als verraad; als een ander het doet, als u het zelf doet?

Grappig dat Frisch dat onderscheid maakt. Ik heb een onderzoek naar de werking van mijn eigen geheugen gedaan, waaruit bleek dat ik kwaad dat ikzelf aan anderen had gedaan veel beter onthield dan kwaad dat mij door anderen was aangedaan. De evolutietheorie biedt daar een verklaring voor: je moet om te overleven zo snel mogelijk de lessen leren die er te leren vallen. Van je eigen fouten kan je leren, daarom moet je ze goed onthouden.

Als u de macht zou bezitten om datgene af te dwingen wat u op dit moment juist lijkt, zou u dat dan afdwingen tegen de wil van de meerderheid in?

Nee. Maar een enkele keer sta ik wel versteld van de wetgeving in dit land, als we het 'macht bezitten' en 'afdwingen' daarop betrekken. Bijvoorbeeld ten aanzien van die kansspelen. Het is de taak van de overheid om de burger te beschermen. Maar in de praktijk van de wetgeving wordt het gokken juist aangemoedigd, terwijl het voor enorme schade aan de volksgezondheid zorgt. Hoeveel reclame is er niet voor de krasloterij en het casino? Daar zou de politiek, en vooral het CDA, zich heel diep voor moeten schamen.

Welke hoop heeft u opgegeven?

Misschien heb ik nooit veel hoop gehad, maar ik kan me geen enkele hoop herinneren die ik heb opgegeven. Ik ben gelukkig zolang ik werk kan doen wat ertoe doet. Zolang ik resultaten kan zien van mijn invloed, veranderingen. Als hoogleraar en forensisch expert heb ik het gevoel dat mijn beslissingen ertoe doen. Mijn toekomstige aanstelling als rector-magnificus van de Universiteit van Leiden ga ik aan met de hoop er de beste onderwijsinstelling van het land van te maken. Onderwijs is de motor van een universiteit. Daarop wordt zij afgerekend. Als je slecht onderwijs levert en de studenten blijven weg of halen de eindstreep niet, dan krijg je minder geld en gaat ook het onderzoek achteruit.

O, ja, toch een hoop die ik heb opgegeven: dat ik de Elfstedentocht zal rijden.

Houdt u er een hond op na als vriend?

Nee, wel een poes. Mijn poes is de trouwste bezoeker van de premières van mijn thuistheater, waar verder geen hond op af komt.