Over de jonkvrouwe die een kasteel redde

Een rondje Bommelerwaard Fietstocht van zo'n 55 km door de Bommelerwaard. Fietsen te huur op station Zaltbommel (04180-14254). Reserveren aanbevolen. Onderweg zijn voldoende pleisterplaatsen. Kasteel Loevestein is van 1 april tot 1 november geopend van 10 tot 17 u, op zaterdag en zondag van 13 tot 17 u.. Bij het kasteel is een taveerne.

In het blad van de Stichting oude Gelderse kerken deed S. Doornmalen vorig najaar verslag van zijn speurtocht in de archieven. Hij had zijn twijfels over de stellige bewering, in ieder monumentenboek te vinden, dat de hervormde kerk van Ammerzoden door de Fransen was beschoten. Aan dit verhaal zat nog een romantisch aspect. De Franse commandant die de invasie in de Bommelerwaard leidde, graaf de Lorge, was gecharmeerd geraakt van een jongedame die op het kasteel te Ammerzoden verbleef. Op haar dringende verzoek zou hij het kasteel gespaard hebben en in plaats daarvan zijn verplichte oorlogszucht op de kerk uitgeleefd hebben.

Archivaris Doornmalen is daar nuchter in: dat van die liefde kan best waar zijn, maar dat de kerk inderdaad door de Fransen beschoten is, is maar de vraag. Hij vond een beschrijving van een verbouwing van het koor uit 1732 en concludeert hieruit dat het schip blijkbaar al tientallen jaren voor de Fransen kwamen in slechte staat was zodat de gelovigen zich teruggetrokken hadden in het koor.

De hervormde gemeente Ammerzoden was - en is - klein. Het dorp is al eeuwen een katholieke enclave in een verder zwaar protestants gebied. Een restauratie van de kerk zou de gemeente toen niet hebben kunnen opbrengen.

In die situatie is sindsdien nooit iets veranderd. Gelukkig maar, want de ruïne van de hervormde kerk in Ammerzoden kan zich als attractie gerust meten met kasteel Loevestein, op het westelijke puntje van de Bommelerwaard gelegen. In het koor van de kerk komen nog steeds de hervormden samen, en zang en orgelspel kunnen daverend klinken, want de ruïne is geconsolideerd, zoals dat heet en kan menselijkerwijs gesproken niet verder vergaan.

Tegenover de ruïne, aan de overzijde van de weg, is kasteel Ammerzoden te zien, ooit gespaard dankzij de jongedame die daar logeerde. De grote kenner van Nederlandse kastelen en landhuizen F.W. van Gulick mopperde in 1960 dat hij de toekomst van het toen bouwvallige kasteel somber inzag en dat het aan het kasteel vastgeplakte bijbebouw, waar de gemeentesecretarie huisde, 'foeilelijk' was.

Het kasteel was tijdens de vorige eeuw door de clarissen betrokken en was daarom voor de buitenwereld afgesloten geweest. Na de oorlog deed het enige tijd dienst als stofzuigerfabriek en als tehuis voor onbehuisden. De ooit trotse waterburcht met dubbele gracht was toen behoorlijk vervallen geraakt. Wie nu langs het kasteel fietst, ziet dat het er sinds de verzuchting van Van Gulick enorm op vooruitgegaan is. Ook zo'n kasteel is speelbal van de mode. Zo was er zelfs korte tijd een stofzuigerfabriek in gevestigd omdat men het gebouw puur op zijn gebruikswaarde beoordeelde, zo wordt het nu weer gekoesterd als tegenhanger van die nuchtere, nuttige gebouwen zonder pracht en praal die overal neergezet worden.

We kwamen kerkruïne en kasteel te Ammerzoden tegen tijdens een rondje Bommelerwaard, met als uitvalbasis Zaltbommel. Vanaf het station richting centrum aanhouden; de markt oversteken, de poort door en dan op de dijk linksaf. De rest van de route wijst zich vanzelf: almaar over de dijk.

De Bommelerwaard heeft geen grote steden. Het moderne leven manifesteert zich hier op een andere manier: voorbij Nieuwaal staan veel kassen. De fietser kijkt daarom wat over de rivier en naar de overkant van de rivier. Daar vaart raderboot de Mississippi Queen, daar is de kerk van het Herwijnen van Koos van Zomeren, daar de kenmerkende hoge toren van de steenfabriek van Vuren.

In Brakel richting Poederoijen aanhouden. Wie nog niet eerder, bijvoorbeeld vorig jaar via de wandelrubriek van Haro Hielkema, in kasteel Loevestein terechtkwam, kan het kasteel met bijbehorend dorpje alsnog bezoeken. In het kasteel ligt de boekenkist waarmee Hugo de Groot ooit ontsnapte. In Delft en Amsterdam liggen de andere twee. . .

In Ammerzoden bij de Veerweg linksaf, richting Zaltbommel. Eerst komt de in de vorige eeuw gebouwde r.-k. kerk, die iets Belgisch heeft, dan het kasteel en de hervormde ruïne. Vanaf de ruïne leidt de Grote rivierenroute kronkelend door de Bommelerwaard naar Zaltbommel.