Na referenda hersens kraken

DEN HAAG - De Tweede Kamer vergadert vandaag over de toekomst over de regio Rotterdam. Het debat is het startschot voor een zomerlang hersens kraken over de bestuurlijke vernieuwing van Nederland. Na de referenda die in Amsterdam en Rotterdam een streep haalden door de stadsprovincies, is de geoliede trein die de vorige staatssecretaris van binnenlandse zaken De Graaff-Nauta op de rails had gezet knarsend en piepend tot stilstand gekomen. VVD en PvdA vliegen elkaar in de haren over hoe het verder moet.

“We moeten uitkijken dat we met de bestuurlijke reorganisatie van Nederland niet in dezelfde situatie belanden als in 1983. Toen was er ook een VVD-minister van binnenlandse zaken. Toen waren we ook al een heel eind gevorderd met de vorming van regiobesturen in de Rijnmond, Twenthe en Eindhoven. Toen is dat de nek om gedraaid. Dat mag nu niet gebeuren.”

PvdA-Kamerlid Dick de Cloe is kwaad op de VVD. De liberalen lijken koudwatervrees te krijgen voor de stadsprovincies, lopen daarmee weg voor het regeerakkoord en proberen de verantwoordelijkheid voor de bestuurlijke vernieuwing weg te halen bij PvdA-staatssecretaris Van der Vondervoort ten gunste van VVD-minister Dijkstal, verwijt de PvdA'er zijn coalitiepartner.

Een interview met VVD-woordvoerder Van Erp in NRC-Handelsblad van maandag is bij De Cloe in het verkeerde keelgat geschoten. Van Erp zegt daarin dat hij van de stadsprovincie af wil; alleen in Amsterdam en Rotterdam kunnen die plannen wat hem betreft nog doorgaan. De andere vijf steden die graag een stadsprovincie wilden, kunnen beter de hen omringende gemeenten annexeren. De Kaderwet, die de basis van de stadsprovincies vormt, noemt de VVD'er 'failliet' en moet wat hem betreft van tafel. Van der Vondervoort moet de bestuurlijke vernieuwing uit handen geven aan haar minister, omdat zij tot nu toe 'verwarrend en tweeslachtig' met de zaak is omgegaan.

De Cloe veert op. “Voor ons staat voorop: voor de vier grote steden, Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht, moet er een krachtig regionaal bestuur komen. Het liefst willen we daarvoor stadsprovincies in het leven roepen. Gemeentelijke herindelingen, waarbij de grote vier de hun omringende plaatsen annexeren, wijzen wij niet meteen af. Maar wil de VVD nu werkelijk Wassenaar opheffen en op laten gaan in Den Haag? Ik zie de uitslag van het referendum dat daar dan gehouden zal worden al voor me”, sneert de PvdA'er.

De sociaal-democraat is al vanaf het prilste begin bij de Kaderwet betrokken. Het vorige kabinet probeerde een eind te maken aan de slepende discussie over hoeveel provincies en gemeenten Nederland nu eigenlijk moet hebben door van strategie te veranderen. Niet het kabinet zou gaan uitmaken of Nederland verdeeld moet worden in 17 of 24 provincies; de regio's zouden zelf naar voren mogen stappen met voorstellen.

Afzien van blauwdrukken bleek een gouden vondst. De politieke consensus over het plan groeide snel en ook het lokaal bestuur bleek er goed mee uit de voeten te kunnen. Alleen de provincies morden, bang als ze waren om zonder hun steden te worden gereduceerd tot plattelandsvertegenwoordigers.

Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Eindhoven, Enschede en Arnhem/Nijmegen meldden zich bij De Graaff-Nauta aan voor een regionaal bestuur. Amsterdam en Rotterdam sloegen al snel de weg in naar de stadsprovincie. En wisten tot overeenstemming te komen met hun randgemeenten. Alles leek in kannen en kruiken, tot de referenda. Als klap op de vuurpijl hield de senaat, onder aanvoering van de VVD-senatoren, onlangs de annexatie van Rosmalen door Den Bosch tegen. Het gevolg: de bestuurlijke vernieuwing ligt vrijwel stil.

En toch moet er wat gebeuren, onderstreept De Cloe. “Om de niet geringe problemen van de grote steden aan te pakken is een doelmatig, doeltreffend en democratisch bestuur hard nodig. Er bestaat zo'n samenhang tussen de grote stad en hun omliggende plaatsen, gemeentegrenzen zijn alleen maar een belemmering. Of het nu gaat om verkeer en vervoer, werkloosheid, sociale problemen, onderwijs, criminaliteit, dat houdt niet op bij de grenzen van de gemeente.”

De Pvda vindt de stadsprovincie daar nog steeds de beste oplossing voor, stelt De Cloe. Dat neemt niet weg dat er de komende maanden goed gekeken moet worden naar de opdeling van Amsterdam en Rotterdam, die door de plaatselijke bevolking zo massaal verworpen is. Maar van intrekken van de Kaderwet wil hij niet weten: “Gelukkig hebben we die wet nog. Die geeft de regio's in elk geval een basis om door te gaan met de samenwerking.”

“Er valt met ons best te praten over agglomeratie-gemeenten, door de randgemeenten met de grote stad samen te voegen, zoals de VVD nu voorstelt. Maar dat is wel een heel riskante en moeizame weg. Zoals Amsterdammers en Rotterdammers in het geweer kwamen tegen de opheffing van hun stad, zo zullen de Amstelveners en de Cappelenaren in opstand komen tegen het verdwijnen van hun gemeente. Als we die kant uitgaan, wil ik dus wel zeker weten dat de partijgenoten van Van Erp in de senaat dat ook willen. Anders belanden we in een bestuurlijk vacuüm.”

De Cloe vindt de faillietverklaring van de Kaderwet en de plannen die er bijhoorden door Van Erp des te vreemder omdat de VVD het referendum niet bepaald een warm hart toedraagt: “Van Erp noemt het 'nep-enquêtes'. Waarom trekt hij zich er dan zoveel van aan, vraag ik me af, dat hij alles wat de afgelopen jaren in gang is gezet stil wil zetten?”

De handtekening van de VVD staat onder het regeerakkoord, en dat zegt: verder in de ingeslagen richting en uitvoering van de Kaderwet, vertelt de Cloe. “Dijkstal was nog als fractielid bij de opstelling van die tekst betrokken. Misschien heeft hij toen niet beseft wat we hebben opgeschreven. Ik bespeur al vanaf het begin twijfel bij hem.”

De twijfel van de minister is misschien ook wel de reden dat de staatssecretaris niet altijd even helder overkomt, legt De Cloe uit. “Toen Van der Vondervoort net staatssecretaris was, heeft ze zich in een toespraak heel duidelijk achter het regeerakkoord geschaard. Maar later, in de brief die zij over dit thema naar de Kamer stuurde, was ze veel minder eenduidig. Eigenlijk wordt daarin de stadsprovincie voor Utrecht, Eindhoven, Enschede en Arnhem/Nijmegen afgewezen. Daar zie ik de hand van Dijkstal in.”

Het Kamerlid zit niet te wachten op een machtstrijd tussen de twee bewindslieden. Daarom moeten hun taken blijven zoals ze zijn. “Er moet en er zal wat gebeuren met het bestuur van de vier grote stadsregio's. Maar dat lukt alleen als de bewindslieden samen optrekken, en de minister de staatssecretaris ondersteunt. Dijkstal mag Van der Vondervoort niet passeren.”