'De integratie is inderdaad totstandgekomen'

Een homo-kast of -plank, meer 'gewone' romans in het assortiment en een verbetering van de service. Vrouwenboekhandels in Nederland zochten en zoeken naar oplossingen om het hoofd boven water te kunnen houden. Alléén vrouwenboeken in de verkoop, betekent geheid het einde.

In december slaakte de 21 jaar oude Amsterdamse vrouwenboekwinkel 'Xantippe' na lang aarzelen een noodkreet. Voor ons voortbestaan, zo schreven bestuur en medewerksters in een brief aan alle vaste klanten, telt elk boek dat wordt verkocht. “Nieuwe klanten moeten erbij. Koop al je boeken in december en vraag vriendinnen (over vrienden wordt in deze brief niet gesproken) en collega's dat ook te doen”, luidde de oproep in de brief.

In hetzelfde schrijven kondigde Xantippe ook nieuwe ideeën voor de winkel en een organisatieverandering aan. Onder andere de introductie van een 'Xantippe-knip' - een garantstelling voor de aankoop van een bepaald bedrag aan boeken per jaar - zou een oplossing voor de omzetdaling moeten brengen. Toch zag de winkel zich enkele weken later gedwongen de twee betaalde krachten te ontslaan, waarbij bestuurster I. van der Linden met klem de tijdelijkheid ervan benadrukt. “We zijn nog aan het praten, binnenkort maken we ons besluit over hoe het verder moet bekend. Het einde van Xantippe is zeker niet in zicht.”

Zelf heeft Van der Linden voor de penibele situatie een verklaring die voor haar zelf bijna wrang moet klinken: andere boekhandels zijn ook zoveel vrouwenboeken gaan verkopen, dat een gespecialiseerde vrouwenboekhandel bijna overbodig is geworden. “De concurrentie is veel groter: de integratie waar we zelf op aan hebben gedrongen, is inderdaad totstandgekomen.”

Bijna alle andere vrouwenboekwinkels - nadat vele kleintjes eerder al verdwenen, telt Nederland er nu nog zeven - hebben al eerder dan Xantippe hun concept gewijzigd. Zo hebben 'BoekenNel' te Eindhoven en 'De Feeks' te Nijmegen enkele jaren geleden hun assortiment behoorlijk verbreed, een voorbeeld dat de Utrechtse winkel 'Savannah Bay' binnenkort volgt. “Bij ons speelde precies hetzelfde als bij Xantippe”, vertelt Marischka Verbeek, “vooral de loonkosten liepen te hoog op. Om die reden hebben we de oude structuur met een stichting, bestuur en twee betaalde krachten gewijzigd. Per 1 februari word ik nu eigenaar van de winkel, dan hebben we in ieder geval niet meer de situatie dat elke bedrijfsbeslissing eerst in vergadering met het voltallig bestuur besproken moet worden.”

Het is een gok, geeft Verbeek toe, maar tegelijkertijd heeft ze het volste vertrouwen dat het lukt. In de afgelopen maanden heeft Savannah Bay veel marktonderzoek gedaan. “Op grond daarvan hebben we besloten ook veel boeken voor allochtonen te gaan verkopen en een speciale afdeling voor homo's in te richten. Ook aan de beeldvorming willen we wat gaan doen, het logo 'vrouwenboekhandel' halen we bijvoorbeeld op het briefpapier weg.”

Speciale kasten of planken met boeken voor homo's hebben volgens medewerksters van 'De Feeks' te Nijmegen en 'Trui' te Groningen daar al goed gewerkt. 'BoekenNel' te Eindhoven zocht zo'n vijf jaar geleden de oplossing in uitbreiding met niet-westerse literatuur en 'De Helleveeg' te Arnhem zocht samenwerking met een winkel die Zuid-Amerikaanse artikelen verkoopt. De winkels in Groningen, Nijmegen en Eindhoven doen het naar eigen zeggen “goed”, maar erkennen dat een verbreding van het assortiment daarin noodzakelijk is geweest. “Wij kunnen er nu met twee vrouwen van leven”, vertelt Renée Schoffelen van 'De Feeks'. “De keus voor homo-boeken bleek goed. Mede op verzoek van onze klanten zijn we ook meer algemene boeken gaan verkopen. Leuke boeken voor vrouwen noem ik die, zoals 'Indische Duinen' van Adriaan van Dis.”

Alle vrouwenwinkels zeggen ook naarstig te proberen hun klein-zijn te benutten. “Bijna alle kleine boekwinkels hebben het op dit moment moeilijk”, stelt Versteeg, “ook de kinder- en reisboekenwinkels voelen dagelijks de concurrentie van al die grote zaken die er de afgelopen jaren zijn gekomen. Maar het moment komt dat mensen schoon genoeg van die anonieme winkels hebben. Veel van onze klanten zeggen nu al dat de rust en onze gespecialiseerde adviezen hen juist aantrekt.”

In hun bloeitijd kwamen medewerksters uit alle vrouwenboekwinkels nog regelmatig bij elkaar, maar die landelijke bijeenkomsten zijn allang voorbij. Ook de feministische uitgeverij Sara is verleden tijd; uitgeverijen als Anthos en Prometheus staan nu bekend als uitgeverijen die zich regelmatig op de vrouwenboekenmarkt begeven, maar dan wel als ze inschatten dat het loont. “Boeken die geschreven zijn door sterke vrouwen of waar sterke vrouwen in voorkomen, geven we graag uit, maar daarbij kijken we natuurlijk wel of het commercieel verantwoord is”, aldus een woordvoerster van Anthos.

Het maatschappelijke gegeven dat de vrouwenbeweging niet meer zo bloeit als in de jaren zeventig, maakt het bestaansrecht van de op deze doelgroep gerichte winkels minder vanzelfsprekend, vertellen desgevraagd de medewerksters van alle winkels. “Maar de versplintering van de vrouwenbeweging”, stelt Versteeg van Savannah Bay, “kan in de toekomst ook weer gunstig voor ons zijn. De behoefte aan informatie onder kleinere doelgroepen, zoals migrantenvrouwen en lesbiënnes, neemt juist verder toe.”