Calvijn nam de bijbel niet letterlijk

Over het calvinisme doen volop vooroordelen de ronde. In de rubriek ’Calvijn voor dummies’ onderzoekt Trouw hun herkomst en waarheidsgehalte. Vandaag: is het calvinistisch om de Bijbel letterlijk te lezen? Wat zegt Calvijn eigenlijk over een schepping in zes dagen van 24 uur?

Dat Andries Knevel, EO-boegbeeld en rascalvinist, afstand neemt van het idee dat een letterlijke interpretatie van Genesis 1 de enige mogelijkheid is om de schepping te begrijpen, zorgt voor ophef alom. Op tv ondertekende Knevel een verklaring: „Vroeger geloofde ik dat de schepping in 6 keer 24 uur had plaatsgevonden en was ik creationist”, stond daar in. En: „Kort geleden geloofde ik nog in Intelligent Design (ID). Ik herroep al mijn eerder uitspraken hierover en erken in het verleden mijn kinderen en kijkers op een spoor te hebben gebracht. Ik heb daar spijt van.”

Knevels stap was opmerkelijk, omdat orthodoxe protestanten juist bekend staan om de letterlijke wijze waarop zij de Bijbel interpreteren: die is van kaft tot kaft Gods Woord. Ze zijn erfgenamen van Johannes Calvijn, deze protestanten, maar is het wel calvinistisch om de Bijbel zo letterlijk te nemen?

Het scheppingsverhaal uit Genesis 1 is een mooi voorbeeld, omdat Calvijn er in 1554 een commentaar over publiceerde. Vanzelfsprekend had Calvijn van begrippen als ’evolutie’ en ’natuurlijke selectie’ nog nooit gehoord, omdat die pas driehonderd jaar later werden uitgevonden. Er bestond in Calvijns tijd dus geen discussie tussen creationisten en evolutionisten, maar wél vroegen mensen zich af of God de wereld inderdaad in zes dagen geschapen heeft.

Calvijn deed daar ogenschijnlijk laconiek over. Hij schrijft dat er weliswaar in de Bijbel staat dat God in zes dagen zijn schepping voltooide en daarna rustte, maar: „God had oudtijds wel in een ogenblik de wereld kunnen scheppen.” God is zó almachtig, stelt Calvijn, dat bij Hem alles mogelijk is: een schepping in zes dagen evenzogoed als een schepping met een vingerknip.

Maar betekent dat dan niks, dat het zó in de Bijbel staat en niet anders? Hier komt Calvijns accommodatietheorie om de hoek: God zou zich in zijn spreken en handelen aanpassen (accommodatie) aan de beperkte vermogens van de mens, zoals een moeder zich aanpast aan het niveau van haar kind als ze hem iets wil uitleggen. Dus als er in Genesis 1 staat dat God op de eerste dag het licht schiep, later planten en de dieren en uiteindelijk de mens, dan staat dat er zo, omdat het de enige manier is waarop mensen kunnen bevatten dat God de schepper is.

„Ik geloof nog steeds in God, de schepper van hemel en aarde, en in Jezus Christus als Redder en Heer van deze wereld”, vervolgde de verklaring die Andries Knevel ondertekende.

Daar zou Calvijn van harte mee instemmen: uiteráárd is God de schepper van hemel en aarde, en dat besef is veel belangrijker dan de vraag of Hij voor die schepping nu zes dagen of één ogenblik nodig had.