Tienduizenden scholieren weten ook dit jaar het Landelijk Aktie Komitee Scholieren te vinden met klachten over de examens. Maar het Laks doet meer. Een portret van een club die het 'ook niet precies weet', maar toch overal serieus wordt genomen.

'Klaag maar op', zegt Harm de Jong uitnodigend in de telefoon. Aan de andere kant van de lijn zit een meisje dat die middag vwo-examen Nederlands heeft gedaan. Haar school had de examenopgaven op geel papier afgedrukt, en als je daar met een markeerstift iets op aanstreepte, vloeide de inkt uit. Heel hinderlijk.

"Mag ik vragen over welke school dit gaat?" vraagt Harm. En als 'ie het antwoord heeft gehoord: "Je bent niet de eerste die hierover klaagt. We gaan zeker contact opnemen met je school."

Harm, zelf scholier in klas 5-vwo van scholengemeenschap Sevenwolden in Heerenveen, is een van de vrijwilligers van de examenklachtenlijn van het Laks (Landelijk Aktie Komitee Scholieren). Net als voorgaande jaren zitten er tijdens de examenperiode elke dag tien scholieren klaar om klachten van examenkandidaten te noteren.

Deze eerste dag van de examens gebeurt dat meteen al 5200 keer. De eerste klacht kwam al om één minuut over twaalf binnen: dat de klachtenlijn een minuut te laat geopend was. "We waren nog even bezig met de lunch", grinnikt Chanine Drijver (17), scholier aan scholengemeenschap West-Friesland in Hoorn. Komend jaar zal zij voorzitter van het Laks zijn, nu is ze coördinator van de klachtenlijn.

Klagen helpt, zegt Chanine. Vaak nemen de vrijwilligers van de klachtenlijn meteen contact op met de betrokken school, en dan kunnen problemen snel uit de wereld geholpen worden. Klachten over de inhoud van examens worden achteraf besproken met het landelijke College voor Examens. In het verleden heeft dat er al eens toe geleid dat slecht geformuleerde vragen niet meetellen voor het eindcijfer.

Harm vindt het 'hartstikke leuk' om een dag mee te draaien als vrijwilliger van de klachtenlijn. Met de andere negen zit hij op de zolder aan de Westermarkt in Amsterdam, waar het Laks z'n kantoor heeft. Iemand gaat rond om op te nemen wie straks welke pizza wil eten. "Normaal zou ik op school zitten", grijnst Harm tevreden.

De weken dat de klachtenlijn open is, zijn een jaarlijks terugkerend hoogtepunt voor het Laks - vorig jaar wisten scholieren de lijn meer dan 200.000 keer te vinden. Maar het Laks doet meer. "Onder scholieren in de hogere klassen zijn we bekend van de klachtenlijn én van de staking", zegt Steven de Jong (19), nog een paar weken voorzitter van het Laks.

'De staking', daarmee verwijst Steven naar het grootschalige verzet van scholieren tegen de zogeheten urennorm. Dat minimumaantal uren les per jaar leidde ertoe dat veel scholen zogeheten ophokuren op het rooster zetten: lessen zonder inhoud die alleen maar bedoeld zijn om die norm te halen. Op het hoogtepunt van de protesten daartegen kwamen er zo'n 15.000 scholieren naar het Museumplein in Amsterdam.

Dat was in het najaar van 2007, dus over een paar jaar is iedereen die die protesten heeft meegemaakt van school. Toch heeft het Laks nog steeds baat bij de acties van toen, want het groeit sindsdien gestaag. Individuele leden kent het Laks niet, maar het aantal leerlingenraden dat bij de landelijke scholierenclub is aangesloten, is gegroeid van zo'n tachtig vóór die acties tot meer dan het dubbele nu.

Intussen is het Laks een gewaardeerd deelnemer aan allerlei overlegcircuits. Z'n bestuursleden schuiven regelmatig aan bij de vereniging van schoolbesturen, de VO-raad (de vereniging van schoolbesturen) of bij Tweede Kamerleden. Een paar keer per jaar staat er overleg met onderwijsminister Van Bijsterveldt op de agenda. Vorige week nog, toen vier bestuursleden aanschoven op het ministerie van onderwijs.

"We merken wel eens dat mensen alleen maar met ons willen praten om te kunnen zeggen: we hebben ook de leerlingen geraadpleegd", zegt Steven de Jong na afloop van dat overleg. Maar voor Van Bijsterveldt geldt dat niet. In krap een half uur tijd jaagt ze er zeven agendapunten doorheen - dat Steven bijna net zo snel spreekt als de minister helpt het tempo hoog te houden. De bewindsvrouw laat merken dat ze precies op haar netvlies heeft wat ze van de Laks-bestuurders wil weten.

"Geef nu eens klip en klaar voorbeelden aan me van wat er mis gaat", zegt ze als het Laks haar een lijstje geeft met klachten over de maatschappelijke stage, bijvoorbeeld over slechte stageplekken en gebrek aan begeleiding. "Dat geeft mij een scherper beeld, dan kan ik tegen scholen zeggen: dit is niet de bedoeling."

Dat is precies zoals het Laks zichzelf ziet: de scholierenclub kan beleidsmakers laten zien hoe maatregelen 'in de klas zelf' uitpakken, zoals Chanine het zegt. "Dat is vaak anders dan van tevoren is bedacht, en dat wil het ministerie graag van ons te horen krijgen."

Hoe weet het Laks dan zo precies wat er in de klas gebeurt en wat 900.000 scholieren daarvan vinden? Dat is 'lastig', erkent Steven. Niet alle scholen hebben leerlingenraden, en niet al die raden zijn aangesloten bij het Laks. Laks-bestuursleden en -vrijwilligers zijn meestal vwo'ers of havisten en bijna nooit vmbo'ers; ook daarom is het Laks niet automatisch representatief.

Toch denkt het Laks-bestuur goed te weten wat er leeft. Op gezette tijden laat het onderzoek doen, zoals vorig jaar de Laks-monitor, een enquête onder 60.000 scholieren. "En we gaan veel op scholen langs", vertelt Steven. "Afspraken die we op het ministerie of bij de VO-raad hebben, lijken soms belangrijker. Maar dat zíjn ze niet."

"Op scholen horen we wat er echt aan de hand is", vervolgt Chanine. "Scholieren praten daar makkelijker over met medescholieren dan met anderen. Die bezoeken houden ons scherp. En juist dáárom worden we serieus genomen door anderen."

Want er wordt echt naar hen geluisterd, denken de twee Laks-bestuurders. "Uiteindelijk zijn we gewoon maar zeven scholieren en drie medewerkers. Je doet het een jaartje, je weet het ook niet precies", zegt Steven. "Maar zeker als het om echte scholierenzaken gaat, luisteren beleidsmakers goed naar ons."

Steven moest er wel eens rechtstreeks van een wiskundetoets op school voor naar de Tweede Kamer afreizen. De vertrekkend voorzitter besteedde het afgelopen jaar zo'n veertig uur per week aan z'n Laks-werk, maar daarnaast was hij gewoon scholier - meteen na het overleg met de minister moet hij gaan blokken voor zijn examens op het Gymnasium Apeldoorn.

"Toen ik Laks-voorzitter werd, zeiden m'n ouders: als je cijfers achteruit gaan, is het meteen afgelopen", vertelt Steven. "Maar als je efficiënt met je tijd omgaat, kan het. Bij een aantal vakken is het niet zo erg als je veel lessen mist." En met een glimlach: "Daar zie je meteen aan hoe kortzichtig die urennorm is."

• Jong en ontwapenend
  
  "Kritisch, maar constructief." Zo typeert minister Van Bijsterveldt de houding van het Laks. Ze heeft zojuist de felicitaties van het Laks in ontvangst genomen, omdat het wetsvoorstel over de maatschappelijke stage - waar het Laks niet voor was - door de Tweede Kamer is aangenomen. Mede op aandringen van het Laks is het aantal uren dat aan die stage besteed moet worden wel verminderd. "We hebben een stap gezet", vindt ook de minister.
  Ook andere gesprekspartners zien de waarde van het Laks. "We zetten ons in voor hetzelfde", zegt voorzitter Walter Dresscher van onderwijsvakbond AOb: "Goed onderwijs, verzorgd door hoogopgeleide en bevoegde docenten."
  Het Laks mag best wat lastiger zijn, vindt VVD-Kamerlid Ton Elias. "Er zijn heel veel goede leraren, maar er zijn er ook die niet genoeg enthousiasme opbrengen. Daar mogen ze best wat steviger op hameren. Ze moeten meer inzet van slome leraren verlangen."
  Maar volgens voorzitter Sjoerd Slagter van de verenigde schoolbesturen, de VO-raad, is er niets mis met de kritische zin van het Laks. "Ze zijn jong en ontwapenend en heel direct in het uiten van wat ze niet aanstaat. Ze hebben een heel eigen boodschap, maar ze zien ook wanneer iets niet haalbaar is."