1. Herman Wijffels: We zullen moeten loslaten, ook als dat geld kost

Herman Wijffels is volgens het expertpanel van de Duurzame 100 zonder twijfel de Al Gore van Nederland. De voormalig topbestuurder is een man van het gesproken woord. Bijna twee meter lang, de rust zelve. Hij trekt volle zalen.

Oud-bankdirecteur Herman Wijffels heeft alles bereikt, maar zijn energie is nog lang niet op. Kriskras rijdt hij het land door om zijn groene boodschap te verkondigen. "Zelf hoef ik niets meer te hebben. Het is mijn diepste overtuiging dat het meest essentiële wat een mens te doen heeft, is om het leven op een goede manier door te geven aan een volgende generatie."
 
Het is donderdagochtend half tien en Wijffels (68 jaar) is op weg van zijn huis in Maarn naar Vught, voor de vierde lezing van deze week.
Wijffels werkweken zitten vol. Officieel is hij met pensioen, maar iedere dag geeft hij wel een lezing, soms twee. Belangeloos, behalve dat hij er 'zelf ook veel genoegen aan beleeft'.
 
De oud-topman van de Rabobank, de oud-voorzitter van de Sociaal Economische Raad (Ser) en voormalig directeur van de Wereldbank in Washington besloot, toen hij met zijn vrouw Herma terugkwam uit Amerika, zijn leven verder te wijden aan het delen van zijn kennis en ervaring en vooral zijn visie op een duurzame samenleving.

Over niemand op de lijst is het expertpanel van de Duurzame 100 het zo roerend eens. De voormalig topbestuurder scoort hoog op alle criteria.
 
Zijn gedachten staan puntsgewijs op een papiertje in de binnenzak van zijn colbert, maar Wijffels zal het uiteindelijk uit zijn hoofd doen. Het thema voor vandaag, duurzaam leiderschap, is gesneden koek voor de oud-topbestuurder. Hij spreekt erover in een tot zingevingscentrum omgebouwd klooster.
 
Wijffels' verhaal is er een van vergezichten en grotere gehelen. Kort gezegd stelt hij dat, hoewel het industriële tijdperk een succesformule is geweest in termen van bijvoorbeeld toegenomen welvaart en gezondheid, dat systeem nu meer schade aanricht dan dat het goed doet. De aarde raakt uitgeput, grondstoffen raken op, dieren sterven uit en in de politiek heerst verwarring. Een nieuwe kijk op de samenleving is nodig.
 
Als het kan reist hij met de trein, zegt hij, maar eerlijk gezegd vaker in zijn BMW waarin hij zich zichtbaar lekker voelt. Niet hybride, wel voorzien van brandstofbespaarder, getuigt de sticker met de opdruk 'Green' op de achterruit. "Ik zit te wachten op een elektrische auto met een behoorlijk bereik. Als die er is, vliegt deze er uit."
 
Mensen googelen hem. Wie wil dat hij een lezing geeft, of raad wil, vraagt dat per mail. Via het CDA, zijn partij, of via de Universiteit van Utrecht, waar hij bijzonder hoogleraar duurzaamheid is. Meestal beslist hij snel en intuïtief op welke van de tientallen uitnodigingen hij in gaat. Hij zegt zelden af.
 
Hij praat voor zalen vol zakenmensen, bestuurders, politici, wetenschappers. Hij merkt dat hij inspireert. "Mijn verhaal gaat niet over hel en verdoemenis. Het is een hoopvol verhaal. We kunnen een volgende fase in stappen en het anders en beter doen. De techniek is er. Het is een kwestie van willen. Ik zie al veel gebeuren, met duurzame energie, met voedsel, kleding. Bedrijven die zo zuinig mogelijk produceren. Ik zie mijzelf wel degelijk als woordvoerder van een beweging."
 
De laatste paar jaar geeft Wijffels ook af en toe samen met zijn vrouw leiderschapscursussen. Zij is Jungiaans therapeut en levenscoach. "We hebben ontdekt dat we elkaar goed aanvullen, zij de binnenwereld, ik de buitenwereld.''
 
Zelden blijft hij ergens een hele dag. Hij beweegt zich makkelijk in de top van de samenleving, dat deed hij een groot deel van zijn leven. Wijffels komt, houdt zijn praatje, luistert naar andere interessante sprekers en gaat weer. " Als ik in het wild ergens rondloop, word ik van alle kanten aangesproken. Wil je niet dit voor me doen, wil je hier niet een bijdrage aanleveren? Dat kan maar in beperkte mate. Ik moet mezelf daar af en toe tegen beschermen."
 
Het begon 25 jaar geleden, Wijffels werd directeur van de Rabobank, een coöperatieve bank. Zijn collega's in de bankwereld vielen bijna van hun lederen clubfauteuils van het lachen toen die 'boerenleenbank' niet naar de beurs ging. "Dat is precies het moment dat je stand moet houden en naar je eigen overtuiging moet blijven werken. Een bank is niet primair in het leven geroepen om winst te maken maar om geld te beheren voor zijn klanten. Ik heb toen organisatiebreed de discussie aangezwengeld over ethiek, de vraag neergelegd waar wij voor moesten staan. We moesten kunnen aantonen dat de bank betekenis heeft voor gewone mensen en ondernemers, vond ik. Het was de tijd van de mestproblematiek. We zijn ons actief in die discussie gaan mengen. We werden uitgelachen."
 
Zijn inspiratie vond Wijffels destijds bij Gro Harlem Brundtland, de Noorse oud-premier die als voorzitter van een internationale commissie waarschuwde dat de wereld op te grote voet leefde. Zij introduceerde het begrip duurzaamheid. De wereldwijde financiële crisis van vorig jaar gaf Wijffels achteraf gelijk. Waar andere banken in vrije val raakten, bleef De Rabobank overeind en groeit alleen maar.
 
Twee tot drie maanden per jaar in de winter leeft Wijffels wél het leven van een pensionaris: als zijn vrouw en hij de twee kleinkinderen bezoeken in Nieuw-Zeeland, waar zijn oudste zoon woont. "Wij willen een opa en oma voor die kinderen zijn, dat kun je niet met skype alleen, je moet ze knuffelen."
 
Deze winter maken ze een tussenstop in Shanghai, waar zijn jongste zoon met echtgenote ook binnenkort een baby verwacht. "Mijn dochter met gezin woont wel in de buurt, dus we komen niet tekort."

Hij compenseert de CO2-uitstoot van zijn vliegreizen wel, want je moet praktiseren wat je preekt, vindt Wijffels "Als je dat niet doet, ben je niet integer. Mijn vrouw en ik eten overwegend vegetarisch. Niet nooit een schijfje ham, maar zelden. En we doen allerlei dingen: isoleren ons huis, doen boodschappen bij de natuurwinkel. Maar je moet accepteren dat er spanning zit tussen je ideaal en wat vandaag kan."
 
Veel van wat hij in de auto vertelt, horen we later in de lezing terug. Voor Wijffels is het beantwoorden van vragen onderweg een mooie manier om zijn verhaal voor vandaag nog eens te oefenen. Wijffels put ook uit theorieën van moderne Amerikaanse filosofen. Dat we in een tijd van chaos leven, is zo'n theorie. Die chaos wordt veroorzaakt door een wisseling van tijden. Een oude, en een nieuwe opkomende tijd.
 
"Die oude industriële tijd heeft nog de macht op veel plekken. Dat is ook de verklaring voor de beslissing van het vorige kabinet om tegen beter weten in twee extra kolencentrales te bouwen. Hierdoor blijft een verouderde technologie nog eens vijftig jaar in stand. In 'polderNederland' zijn de gevestigde belangen zo goed georganiseerd dat ze een sterkere lobby hebben dan belangen die opkomen voor iets nieuws. Het is ook een financiële kwestie: de overheid incasseert zoveel belastinginkomsten uit centraal geproduceerde energie dat ze beducht is voor werkelijk op grote schaal decentraal opgewekte energie. Niet dat hier een coalitie of samenzwering gaande is hoor, maar zo werkt macht. Je zult moeten loslaten, ook als dat geld kost. Of dat op tijd gebeurt, is de vraag. Ik ben wel bang dat er rampen, met weer of met ziektes, nodig zijn om ons harde lessen te leren."
 
Missie, rampspoed, een nieuwe tijd: het verhaal van de van huis uit katholieke Zeeuw heeft meer dan een religieus tintje. Maar ook in het voormalige Brabantse klooster, waar Wijffels sinds de oprichting bij betrokken is, en ook komt om te luisteren naar de andere sprekers, blijft het verhaal aards. "Mensen die gelovig zijn, herkennen het spirituele. Maar ik wil niet dat mensen die niets met religie hebben, afhaken. Voor mij is spiritualiteit een praktisch ding. Niet wat zich in de hemel afspeelt, maar wat je doet met je leven."
 
Hij krijgt ook wel cynische reacties. Natuurlijk. Alsof je met mooie verhalen de wereld kunt verbeteren, sneren critici. "Ja hoor eens even, ik merk wel dat die mensen denken dat ik in de vijftig ben. Dat is helaas niet meer zo. Ik ben 68, dat is gewoon een feit", zegt Wijffels op de terugweg. De ingetogen man, die hoogstens af en toe spottend kijkt, lacht nu eindelijk even. "Me dunkt dat ik genoeg heb gedaan."
 
"Bovendien hebben woorden wel degelijk nut, omdat er in de huidige maatschappij geen beeld is van waar we naar toe moeten. Er is vooral de neiging om te houden wat we hebben, dat zie je ook aan het behoudende, haast retroklimaat, hier te lande. Je kunt alleen stand houden als je bereid bent om te veranderen. Dat inzicht probeer ik te delen, in de hoop dat meer mensen als het ware geladen worden met andere software."
 
Het spijt Wijffels dan ook zeer dat zijn eigen partij, het CDA, waar hij sinds de oprichting gepassioneerd lid van is, zijn software nog niet wil installeren. Wijffels is verklaard tegenstander van het kabinet Rutte, met gedoogsteun van Wilders.
 
"Ik verwacht dat die mensen in het kabinet snel zullen ontdekken dat met zo'n conservatieve en polariserende agenda het land niet bestuurd kan worden. Óf het mislukt, óf ze zullen hun eigen agenda in de loop van de tijd overstijgen.''
 
"Het huidige CDA ziet de partij te veel als doel, en niet als middel om idealen te bereiken. In mijn tijd als Ser-voorzitter ging ik ook met andere partijen in zee als die een goed idee hadden, als ik mijn doel maar bereikte. Nu lijken politieke partijen vooral elkaar te bevechten. Dat willen burgers helemaal niet. Veel mensen voelen zich door de politiek in de steek gelaten. Die moet je terug winnen. Dáár moet het over gaan.''
 
Regelmatig heeft Wijffels nog contact met gelijkgezinden die verdeeld over verschillende partijen in de Tweede Kamer zitten. Hij geeft gevraagd en ongevraagd advies. Al eerder pleitte hij openlijk voor een samengaan van GroenLinks met D66 als partij voor de duurzame beweging. Dat zou een machtsblok van betekenis kunnen zijn.

En toch: Wijffels blijft lid van het CDA. "Voor een deel bij gebrek aan beter. En ook: mensen die ik uitermate waardeer, zitten bij die partij; Lubbers, Braks, Van den Broek, Veerman. Ik ben CDA'er omdat die partij als beginsel heeft dat alles wat wij in het leven doen plaats dient te vinden in een overstijgend perspectief. In het perspectief van de evolutie of de schepping, zo u wilt. Dat is hoe ik in het leven sta."

• Herman Wijffels

  Herman Wijffels is op 13 maart 1942 geboren in IJzendijke. Na zijn studie economie in Tilburg werkte hij bij het ministerie van landbouw en visserij en bij het Nederlands Christelijk Werkgeversverbond. In 1981 trad hij in dienst bij de Rabobank waarvan hij vijf jaar later, op zijn 44ste, directeur werd. Vanaf 1999 was Wijffels zeven jaar voorzitter van de Sociaal Economische Raad en twee jaar bewindvoerder van de Wereldbank in Washington. Sinds 2008 is hij hoogleraar aan de Universiteit Utrecht. Hij schreef ’De Winst van Waarden’, over maatschappelijk verantwoord ondernemen. In 2006 was hij formateur van het kabinet Balkendende-Bos.