Ons Lief Vrouwke, gift ’m nog ’n douwke

Niet alleen via het vaak miskende Wilhelmus – zie de krant van eergisteren – leeft in het Nederlands de Tachtigjarige Oorlog voort. Zo moeten er Bosschenaren zijn die nog weet hebben van de zegswijze als Den Bosch geus is oftewel ’nooit’. Ze herinnert eraan dat het katholieke ’s-Hertogenbosch relatief lang, tot 1629, Spaans bleef.

Het verleden heeft in het Bosch, het dialect van stad en omstreken, heel wat meer sporen achtergelaten. Behoeftigen konden nog lang van d’n blok trekken, omdat de stad ooit in blokken verdeeld was en blokmeesters, wijkhoofden, de armen verzorgden. Uit de bezettingstijd, toen V1’s en V2’s de stad naderden, dateert het schietgebedje Ons Lief Vrouwke, gift ’m nog ’n douwke (duwtje).

Kwezels onder de adepten van Ons Lief Vrouwke piesen in Den Bosch wijwater. Bij een zware bevalling moet de grote kerk deur de (smalle) Kerkstraot hene. ’t Lof is er langer dan de lèste mis, wanneer een onderrok onder de bovenkleding uitkomt. En wie iets meermalen vergeefs heeft uitgelegd, kan verzuchten: God schiep d’n dag en ’t wier licht!

In de vernieuwde uitgave van het ’Bosch Woordenboek’ (uitg. Adr. Heinen, geb., €14,95) hebben Lex Reelick en anderen legio woorden en uitdrukkingen vergaard die ze kenmerkend vinden voor hun stads- en streektaal: van op afsnij (op de pof) en berketuter (een denkbeeldige vogel) tot spouwpoeier (vervelend kind) en trul (mond).

De verzameling wint aan waarde door de vaak gedetailleerde beschrijving van spelletjes en historische figuren, gebouwen en straten.

Typisch Bosch is vaak alleen de uitspraak: afgelèkten boterram, lekker drulleke, scheresliep. Ook afgezien daarvan blijken de samenstellers zich heel wat materiaal te hebben toegeëigend dat, al dan niet als volkstaal, tot ver buiten hun regio gangbaar is: van allenig, appelsien, astrant, bast (lijf) en bekant (bijkans) tot lou loene, lulletje lampenkatoen, ’m peren, Piet de Dief (de Gruyter),’t is pisse (kwijt) en schottelslet (vaatdoek), dat in 2005 werd bekroond als ’t mooiste woord van Limburg.