Een embryonale femme fatale

Dmitri Nabokov hield zich niet aan zijn vaders verzoek om ’Laura’, diens uit 138 notitiekaartjes bestaand work in progress te verbranden. Rob Schouten is er blij mee. De postume ’roman’ is weliswaar héél onaf, maar de Nabokov-liefhebber komt toch

Mag je een boek dat een schrijver zelf niet aan het daglicht wilde blootstellen na zijn dood alsnog uitgeven? Het is immers bekend dat schrijvers lang niet altijd de beste critici van hun eigen werk zijn. Als het aan Kafka gelegen had, hadden we zijn werk nooit onder ogen gekregen. De negentiende-eeuwse Russische schrijver Ivan Gontsjarov, vooral bekend van zijn roman ’Oblomov’, vond zelf het onbekende en ongelezen ’Het ravijn’ zijn beste werk. En zo zijn er tientallen voorbeelden van auteurs die hun eigen werk heel anders taxeerden dan het nageslacht.

Anderzijds kennen we dan weer het voorbeeld van de veelschrijver Vestdijk, wiens onaffe roman ’De aeolusharp’ postuum gepubliceerd werd, zodat we nu goed kunnen zien waarom hij ermee ophield: echt een mislukt project. Het is dus de vraag of een schrijver gelijk of ongelijk heeft met zijn zelfcensuur.

Die vraag is opportuun nu van Vladimir Nabokov ’Het origineel van Laura’ – ondertitel ’Doodgaan is leuk’ – zijn laatste en niet afgemaakte roman, is gepubliceerd en vertaald. De auteur zelf had zijn vrouw en zoon gevraagd om het work in progress, dat hij op 138 notitiekaartjes naliet, na zijn dood te verbranden, maar zijn handlangers lieten dat na. Zoon Dmitri, die tenslotte voor publicatie koos, oppert nu zelfs in een ietwat schaapachtig voorwoord dat het ’het meest briljante, originele en potentieel radicale script dat Nabokov ooit schreef’ is.

Toch zijn er ook lezers die de wens van de auteur wensen te respecteren, zoals de toneelschrijver Tom Stoppard die verklaarde het boek niet te zullen lezen uit respect voor de wil van de schrijver. Wie dat doet, moet wel bedenken dat Nabokov oorspronkelijk ook zijn roman ’Lolita’ had willen verbranden, een onheilsdaad waarvan alleen zijn vrouw Vera hem kon weerhouden. Stoppards reactie lijkt me trouwens in het algemeen atypisch. De meeste lezers zullen een ’nieuwe’ roman van de grootmeester, hoe onaf ook, juist maar al te graag aan hun collectie toevoegen.

En onaf is ’Het origineel van Laura’! Na een vijftal min of meer coherente, zij het nogal korte hoofdstukken, die de opmaat lijken tot een geschiedenis van overspel en zelfmutilatie, breekt het geheel voortijdig af en raakt verstrooid in een rommeltje van aantekeningen, losse fragmenten, opzetjes etcetera.

Het verhaal blijft voor de lezer zodoende een plotloos labyrint. Maar wat je eruit kunt opmaken is dat de dikke en onaantrekkelijke maar geestrijke geleerde Philip Wild stelselmatig door zijn jonge en mooie vriendin Flora bedrogen wordt en met haar overspel geconfronteerd wordt in een sleutelroman over Laura (zoals Flora daar heet), geschreven door een ex-minnaar. Zelf verwerkt Wild deze vernederingen door bij wijze van zelfvernietiging zijn tenen af te knippen, een soort opmaat voor zelfcastratie, ben ik geneigd te denken.

Waar het verhaal op uitgedraaid was als Nabokov tijd van leven en schrijven had gehad, is eigenlijk nauwelijks te reconstrueren, maar wel herkennen we thema’s en motieven uit vroeger werk. De chronische promiscuïteit van een ietwat hersenloze femme fatale, zoals die ook in romans als ’Despair’ en ’Lolita’ een rol speelt, de sadomasochistische inslag van de hoofdpersonen, het Russisch erfgoed op de achtergrond, Nabokovs voor de zoveelste keer uitgesproken afkeer van psychologie: „Op haar elfde had ze A quoi rêvent les enfants gelezen, van een zekere dr. Freud, een gek.”

Al met al laat zich vermoeden dat ’Het origineel van Laura’ minstens een mooie Nabokov had kunnen worden, en misschien wel meer, al proeft de lezer de uitzonderlijke brille die zijn zoon er in wilde zien, niet direct.

Liefhebbers zullen zich echter niet zozeer laven aan het onvolgroeide verhaal alswel aan de glanzende stijl, waarin Nabokov als altijd excelleert, en die nooit alleen maar mooischrijverij is maar ook vaak iets navrants en treurigs bedekt, bijvoorbeeld in deze beschrijving van de geslachtsgemeenschap tussen de dikke Philip en zijn aanbiddelijke nimf:

„De enige manier waarop hij haar kon bezitten was de juiste paringsstand: (.) hij in kussens geleund; zij met haar rug naar hem toe in de fauteuil van zijn vlees gezeten. De procedure – een paar schokjes over heel kleine hobbeltjes – betekende voor haar niets (.) Ze keek naar het sneeuwlandschap aan het voeteneinde van het bed – naar de [gordijnen]; en terwijl hij haar voor zich vasthield als een kind dat bij een aardige onbekende mee op de slee van een hellinkje mag rijden, zag hij haar rug en haar heupen tussen zijn handen.”

Voor wie het scheppingsproces van een groot kunstenaar wil bijwonen is de publicatie van ’Het origineel van Laura’ helemaal gefundenes Fressen. Want je ziet precies hoe Nabokov te werk ging, soms met lange, zo te zien in één haal geschreven passages, dan weer verbrokkeld, met niet meer dan een paar steekwoorden, of verwijzingen naar andere bronnen. Regelrecht ontroerend is het laatste kaartje met onder elkaar de woorden efface, expunge, erase, delete, rub out, wipe out, obliterate, allemaal synoniemen voor uitwissen, waarvan niet duidelijk is of Nabokov daarmee op dit onaffe boek doelde of op de zelfamputatie van zijn mannelijke hoofdpersoon.

De prachtige uitgave van dit boek alleen al rechtvaardigt de aanschaf. De lezer krijgt naast de vertaling ook het Engelstalige handschrift te zien, op reproducties van de oorspronkelijke kaartjes waarop Nabokov (in een keurig handschrift) zijn teksten schreef, en die je zelfs kunt uitscheuren om ze eventueel in een andere volgorde te leggen, zoals Nabokov zelf ongetwijfeld vele malen zal hebben gedaan. Zodoende is het echt een uitgave voor liefhebbers en freaks, zoals ondergetekende, geworden. Maar lezers die ondanks alles iets van een pakkende vertelling verwachten, moeten er maar liever niet aan beginnen. ’Het origineel van Laura is niet veel meer dan een veelbelovend embryo gebleven.