Een wereld tussen angst en hoop

De historicus Philipp Blomm schotelt ons de jaren 1900-1914 voor, alsof hij het boek in dat laatste jaar had geschreven. Het was de tijd van grote uitvindingen en wetenschappelijke ontdekkingen. En op vele fronten werd aan de superioriteit van de man getornd.

We zijn vaak geneigd een periode te bekijken vanuit het perspectief van wat er daarna is gebeurd. We weten bijvoorbeeld dat in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbrak, de oerknal die de hele twintigste eeuw zou bepalen aldus de historicus en diplomaat George Kennan, en ’dus’ zijn de daaraan voorafgaande ontwikkelingen en gebeurtenissen in de eerste plaats de wegbereiders van die explosie. Dat geeft ze het karakter van iets onafwendbaars, onherroepelijks: het moest wel uitlopen op die oorlog. We vergeten dan al gauw dat de mensen uit die tijd dit helemaal niet zo beleefden. De uitkomst was voor hen niet voorgeprogrammeerd; de toekomst niet in steen gebeiteld.

De journalist en historicus Philipp Blom (1970) stelt daarom een experiment voor. Een plaag vraatzuchtige boekwormen heeft alles vernietigd wat we weten over de jaren tussen juli 1914 en 2000 en hebben vastgelegd in boeken, foto’s, films en andere documenten. Beide wereldoorlogen, Hitler, Stalin, de Holocaust, de Goelag, de atoombom, de val van de Muur, het zou allemaal verdwenen zijn in een geschiedkundig zwart gat. Dan zouden we misschien enig idee hebben hoe de mensen de jaren tussen 1900 en 1914, hun tijd, hebben ervaren. „Als een moment van leven met alle complexiteit en contradicties die daarbij horen, met een toekomst die openligt”

’De duizelingwekkende jaren, Europa 1900-1914’ is het resultaat van dit experiment en het is een magistraal werk geworden. Blom (geboren in Hamburg, woonachtig in Wenen) is een meeslepend schrijver met een goed oog voor de verhelderende anekdote, het smeuïge detail (wie wist dat de schepper van Bambi ook een pornografische roman had geschreven?) en kan met een paar rake zinnen een figuur typeren.

Het boek (voortreffelijk vertaald) is een panorama van een periode die wegens de verschrikkingen die komen zouden maar al te vaak en al te graag is bekeken door de roze bril van de nostalgie. Voor de mensen uit die tijd waren het net zo vaak jaren van grote onzekerheden en, vooral, angst.

Dat is niet verwonderlijk. Het was de periode van de eerste globalisering, de uit zijn voegen barstende industrialisering, de grote uitvindingen en revolutionaire wetenschappelijke ontdekkingen zoals Einsteins relativiteitstheorie en Freuds inzichten over de machtige rol van seks in ons leven.

De auto, het vliegtuig, de film, het warenhuis, ze deden in deze tijd hun intrede. En de meeste van deze ontwikkelingen vonden plaats binnen een generatie. Wie als kleuter nog in de paardentram had gezeten, probeerde als jonge man (en soms vrouw) zijn/haar rijbewijs te halen.

Er gebeurde zo veel en zo duizelingwekkend snel, zoveel zekerheden werden op losse schroeven gezet dat veel mensen het spoor bijster raakten. De klinieken en inrichtingen zaten vol met mensen, voornamelijk mannen, die aan neurasthenie, zenuwzwakte, leden. Het was de burn-out van die tijd.

Blom wijdt een hoofdstuk aan elk van deze vijftien jaar en behandelt daarin een voor dat jaar en het tijdvak kenmerkende gebeurtenis. Alle belangrijke politieke ontwikkelingen passeren de revue: de Dreyfus-affaire die Frankrijk verscheurde, de eerste Russische Revolutie (1905), de oplaaiende rivaliteit tussen Engeland en Duitsland etc. Dat is opgelegd pandoer, al weet hij ook daar vaak minder bekende zaken op te delven. Zijn hoofdstuk over de gruwelijke exploitatie van de Congo door de Belgische koning Leopold II is het verslag van de eerste genocide (er stierven naar schatting tien miljoen mensen) en van het eerste actiecomité, bestaande uit de Ierse diplomaat Roger Casement en Edmund Morel, een Engelse expeditieklerk, dat de praktijken van de koning aan de kaak stelde.

Blom besteedt terecht veel aandacht aan sociaal-culturele ontwikkelingen en de kunst die in die jaren zijn modernistische januskop opstak. Het was de tijd van Picasso, de Weense schilders Klimt en Schiele, de Italiaanse futuristen, de componisten Strawinsky en Schönberg, de schrijvers Kafka en Schnitzler die hun medeburger schokten met hun visie op de voor hem al meer dan onstuimige tijdgeest.

Een panoramische benadering sluit vaak een groot, alle elementen verbindend centraal thema uit. Dat is ook het geval bij Bloms boek. Toch kan er in de ’Duizeling wekkende jaren’ een regelmatig terugkerend motief worden gevonden. De ooit zo vanzelfsprekende superioriteit van de man werd in deze periode van alle kanten ondergraven.

Voor veel mannen was de uitholling van hun traditionele waarden en noties als eer, kracht, mannelijkheid, een slag die ze nauwelijks te boven kwamen. Ze voelden zich bedreigd door de machine die hun spierkracht steeds vaker overbodig maakte, vrouwen die zich steeds minder de wet lieten voorschrijven en steeds militanter opkwamen voor hun rechten, en ’Joden die hen met hun slinkse kapitalisme steeds geraffineerder zouden uitbuiten’.

Dit was een overal opduikend fenomeen, maar vooral in Frankrijk maakte men zich grote zorgen. De nederlaag in de oorlog met Pruisen (1870-’71) schrijnde ook dertig jaar na dato nog even heftig, de teruglopende geboortecijfers waren evenmin goed voor het moreel, net als de angst voor Duitse overheersing.

Het onbehagen brak aan de oppervlakte met de affaire rond Alfred Dreyfus, een Joodse officier die ten onrechte tot levenslang was veroordeeld wegens hoogverraad. De Dreyfus-affaire spleet het land jarenlang in twee onverzoenlijke kampen. Links ging de barricades op voor de kapitein; rechts had hem het liefst onder de guillotine gelegd. Dreyfus werd uiteindelijk gerehabiliteerd, maar de affaire was toen allang uitgegroeid tot het symptoom van de Franse malaise en demoralisering.

De onttakeling van het mannelijke zelfbeeld is echter maar één, zij het fascinerend thema in een boek dat weergaloos een vergeeld tijdperk in al zijn tegenstrijdigheden weet op te roepen.