De Bondsrepubliek is één grote successtory

Na een uiterst saaie campagne gaan de Duitsers zondag naar de stembus om een nieuwe Bondsdag te kiezen. Ze zijn goed te spreken over van hun land dat sinds 1949 stabiliteit uitstraalt, laat een dikke studie zien. Maar er liggen gevaren op de loer, waarschuwt ex-bondskanselier Helmut Schmidt.

Kent u Horst Schlümmer? Nee? Hij is op dit moment toch een populaire kandidaat voor het ambt van bondskanselier. Alleen jammer dat deze Lee Towers-lookalike niet echt gekozen kan worden. Het is namelijk een typetje van de Noord-Duitse komiek Hape Kerkeling, die doorbrak met een briljante imitatie van koningin Beatrix. Dit keer nam hij de buitengewoon saaie kandidaten voor de Bondsdagverkiezingen met de uitgezakte, oerburgerlijke figuur van Schlümmer op de hak.

Vervelend voor Kerkeling is echter dat de lijsttrekkers van de grote partijen zo degelijk en kleurloos zijn dat zelfs hun karikatuur niet echt gemeen wordt. ’Op verkiezingstour in de slaaptrein’, zo wordt Angela Merkels campagne al bespot. Maar ook de keurige SPD-kandidaat Frank-Walter Steinmeier valt niet op door charisma. Wat zegt al deze beleefde burgerlijkheid nu over Duitsland? Is het een uiting van het Duitse verlangen naar rust en veiligheid?

Ja, wat beweegt de Duitsers? Zestig jaar na de oprichting van de Bondsrepubliek en een kleine twintig jaar na de eenwording is het een goed moment om die vraag nog eens te stellen. Eckart Conze, auteur van een nieuw volumineus standaardwerk over de naoorlogse Duits geschiedenis, ’Die Suche nach Sicherheit’, heeft een duidelijk antwoord: de meerderheid van de Duitsers is inderdaad uit op veiligheid. Of het nu de veiligheid van de spaartegoeden is, waar Merkel en Steinmeier borg voor staan, of de belofte van bondskanselier Gerhard Schröder in 2002 dat Duitsers niet aan militaire avonturen in Irak hoefden deel te nemen.

Maar Duitse veiligheid is niet hetzelfde als veiligheid voor Duitsland. Sommige buitenlandse commentatoren vermoedden in Schröders eigenzinnige koers juist een heropleving van Duits machts- en prestigedenken. Hun angst voor een Duitse Alleingang zagen ze bevestigd in Schröders Münnerfreundschaft met Poetin. Stak hier weer een onberekenbaar Duits nationalisme de kop op dat zowel naar het Westen als naar het Oosten zijn opties openhield? Die angst is niet nieuw, legt Conze uit. Duitslands buren zijn wel vaker bezorgd geweest. Niet alleen de Nederlandse premier Lubbers, maar ook zijn Britse collega Thatcher en de Franse president Mitterrand hadden in 1989 ernstige bezwaren tegen een verenigd Duitsland.

Aan al die bezorgde geluiden ligt de vraag naar de stabiliteit van de Duitse democratie ten grondslag. Dat klinkt gezien het internationale respect dat de huidige regering geniet nogal overdreven. Maar het is dus nog niet zo lang geleden dat óók de Nederlandse premier het niet helemaal vertrouwde. De Duitse democratie is immers nog niet zo oud. Dit jaar is het zestig jaar geleden dat de West-Duitse Grondwet werd ondertekend. Conze laat zien dat die Grondwet bedoeld was om voor altijd te voorkomen dat de democratie opnieuw de nek kon worden omgedraaid, zoals de nationaal-socialisten dat in 1933 deden. De geallieerde mogendheden wensten een stabiele democratie. De Duitse politieke elites wilden een staat die vast verankerd was in het Westen. En de bevolking wilde bestaanszekerheid.

Hebben ze dat gekregen? Volgens Conze wel. Hij beschrijft de geschiedenis van de Bondsrepubliek als een successtory. In meer dan duizend pagina’s analyseert hij hoe tegen de ‘duistere achtergrond’ van het Derde Rijk de meerderheid van de bevolking ‘een leven op democratische en vredelievende grondslag’ kon opbouwen. Dat hadden ze te danken aan de westerse geallieerden, en aan bondskanselier Adenauer, die bereid was de eenheid van Duitsland voorlopig op te geven in ruil voor de veilige inbedding van West-Duitsland in het Westen. Toen in 1989 de Muur viel hadden de West-Duitsers inderdaad zoveel goodwill en vertrouwen opgebouwd, dat kanselier Helmut Kohl de geallieerde mogendheden van 1945 er ondanks al hun bezwaren toch van kon overtuigen dat een verenigd Duitsland geen gevaar voor de wereldorde meer zou vormen.

Voldoening over successen uit het verleden bieden echter geen garantie voor de toekomst. Duitsland in de 21ste eeuw kampt met crises en problemen waar geen oude recepten meer voor zijn. Er wordt meer van Duitsland gevraagd: van soldaten voor de oorlog in Afghanistan tot recepten voor de financiële crises. Veiligheid heeft niet langer meer met historische angsten te maken. Meer dan tachtig procent van de Duitsers is juist bang voor de toekomst. Hun bestaan staat (weer) op het spel. Maar daar heeft de historicus Conze nog geen antwoord op.

Gelukkig zijn er nog twee richtinggevende figuren, die hun sporen in de Duitse geschiedenis hebben verdiend, en die de brug slaan van de successen uit het verleden naar de uitdagingen van vandaag de dag. Richard von Weizsücker (CDU), van 1984 tot 1994 Bondspresident, richt in ’Der Weg zur Einheit’ zijn nogal moralistische pijlen hoofdzakelijk op het gebrek aan innere Einheit: de partijen zouden zich meer moeten richten op het bijeenbrengen van de verschillende tradities in Oost- en West-Duitsland, en minder op het behoud van hun eigen macht.

De voormalige SPD-bondskanselier Helmut Schmidt, inmiddels negentig jaar oud, legt met ’Ausser Dienst’ een veel scherper politiek testament op tafel. Hij maant de huidige partijen aan tot terughoudendheid, zowel wanneer het gaat om buitenlandse politiek (kijk uit met humanitaire interventies) als op sociaal-economisch gebied (geen eindeloze staatssteun aan noodlijdende bedrijven). Van populistische politici met simpele oplossingen, zoals de lijsttrekker van de Die Linke, Oskar Lafontaine, moet hij niets hebben: „Ook Hitler was charismatisch.”

Zo bezien is de saaiste verkiezingscampagne sinds de eenwording dus eigenlijk een blessing in disguise. Geen populisten die de macht dreigen te grijpen, maar een degelijke Landesmutter- und Vater die slechts uitblinken in politieke correctheid. Er is hoogstens wat spektakel in de radicaal linkse marges waar te nemen. We zouden in Nederland bijna jaloers op Horst Schlümmer worden.