Geen buiging naar links of naar rechts

Volgens Wim Couwenberg moet de christen-democratie in het politieke krachtenveld het midden opzoeken. In theorie wijst het CDA deze centrumpositie categorisch van de hand, maar in de praktijk ligt dat anders.

Wat is een echte christen-democraat? Tot ver in de jaren zestig van de vorige eeuw kon je die nog nauwkeurig uittekenen. Hij maakte deel uit van de gesloten samenleving van de alomvattende katholieke zuil, stemde op de Katholieke Volkspartij (KVP) van Romme en schikte zich naar de kerkelijke leiding van paus en pastoor. Of hij was een protestant wiens identiteit samenviel met een van de vele kerkgenootschappen waartoe hij behoorde en die op hun beurt in politiek opzicht onderdak vonden bij de ARP, de CHU, het GPV of de SGP. Kortom, een christen-democraat was een gelovige, een confessioneel.

De bekende hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Couwenberg (1926), oprichter van het maandblad Civis Mundi en schrijver van meer dan een dozijn boeken, was zo’n christen-democraat. Zoals hij in zijn jongste boek opbiecht: een katholiek, ,,wiens jonge jaren nog doortrokken waren van de geest der Middeleeuwen. Het universum leerde ik zien als een hiërarchische ordening met een op zichzelf staand Opperwezen als oorzaak en einddoel van al het geschapene en bron van alle aardse macht en gezag.(...) Het aardse leven werd beleefd in een religieus perspectief, in het licht van de eeuwigheid, waarin het profane, het tijdelijke en dus voorbijgaande van lagere orde werd geacht(...).’’

Maar Couwenberg kwam er als KVP-raadslid in Rotterdam al gauw achter dat dit gesloten wereldbeeld in een moderne, open samenleving niet vol te houden is. Een tijdlang hebben christen-democraten het geprobeerd door kerstening van de moderne wereld als hun voornaamste opdracht te zien. Maar, concludeerde Couwenberg, voor een christen-democraat is dat een onmogelijke en zelfs onwenselijke opdracht.

In 1966 richtte hij daarom zijn Democratisch Centrum Nederland (DCN) op, waarin hij de christen-democratie herdefinieerde als een beweging die welbewust de polaire kijk op de samenleving wil doorbreken, waarin mensen geacht worden te kiezen tussen progressiviteit/links en conservatisme/rechts. Couwenberg pleitte voor een centrumpositie, die hij tegelijkertijd kenmerkend acht voor het moderne christen-democratische denken.

Het aardige van Couwenbergs boek is dat hij laat zien dat er vanuit christen-democratische optiek heel wat voor deze positie te zeggen valt. De maatschappelijke ontwikkeling beweegt zich immers heen en weer tussen polaire aspecten, zoals gezag en vrijheid, gemeenschap en individu, recht en macht, norm en feit, goed en kwaad, integratie en differentiatie, universaliteit en particulariteit, rationaliteit en en emotionaliteit, enz. Moderne christen-democraten kunnen in die bewegingen een sleutelrol spelen. Daarin weerspiegelt zich immers heel de mens: door te kiezen voor het een of het ander zou je slechts een half mens zijn.

Maar het aardigste van Couwenbergs boek is dat hij genadeloos aantoont dat het CDA door de jaren heen hypocriet met die oriëntatie op het centrum is omgesprongen. Zijn DCN werd verguisd en principieel afgewezen als onverenigbaar met de radicaal-evangelische inspiratie en oriëntatie die als grondslag werd gekozen voor het CDA. Ruud Lubbers gruwde van een middenkoers en voor CDA-ideoloog Arie Oostlander geldt onverkort dat het in de politiek primair gaat om het realiseren van bijbels gefundeerde normen. Daarmee is het pragmatisme van een middenpositie onverenigbaar.

Allemaal quatsch vindt Couwenberg. Staatsrechtgeleerde A. M. Donner (de vader van) zei eens dat op voorhand niet te zeggen valt wat christen-democratische politiek inhoudt. Dat hangt van de politieke situatie af. En zo is het maar net, aldus Couwenberg. Kijk maar naar de kabinetten van Balkenende. Alleen het mag nog steeds niet hardop gezegd worden. Hypocriet? Ik denk het wel. Maar ik vrees dat er voor een partij die vaak zelf niet weet waarvoor zij staat, weinig anders opzit. En het zou ook raar zijn als het CDA zijn inspiratiebron al te zeer relativeert.

Dat neemt niet weg dat het in de praktijk en terwille van de macht wel degelijk de centrumpartij is en was van Couwenberg. Bij wijze van uitzondering noem ik hem daarom de enige echte christen-democraat.