Heinrich Himmler, architect van de naziterreur

Hij was een onbeduidend figuur die het tot tweede man in het Duizendjarige Rijk schopte. Heinrich Himmler was de ontwerper van de Holocaust. De moord op zes miljoen Joden was in zijn ogen nog maar het begin.

Van alle nazikopstukken stelde SS-leider Heinrich Himmler historici lang voor de grootste raadsels. ’Onmogelijk, onmogelijk’, schijnt de Amerikaans-Duitse geschiedkundige George Hallgarten te hebben uitgeroepen, toen hij hoorde wat zijn oude schoolvriend Heini had aangericht. „Een lammetje, een jongen die nog geen vlieg kwaad kon doen.”

Ook de directe collega’s, tevens concurrenten en rivalen van de Reichsführer SS in de strijd om de gunst van Adolf Hitler begrepen niet hoe hij tot zulke grote hoogten had kunnen stijgen. „Een volstrekt onbeduidende persoonlijkheid die op onverklaarbare wijze op hoge posities terecht is gekomen”, aldus minister van bewapening Albert Speer, lange tijd Hitlers favoriet en gedoodverfde ’kroonprins’.

Niettemin was Himmler na Hitler de belangrijkste man in het duizendjarige rijk. Op het hoogtepunt van zijn macht was hij behalve leider van de SS, chef van de politie, minister van binnenlandse zaken, ’volkscommissaris’, belast met de Duitse kolonisatieplannen in Oost-Europa, en bevelhebber van de reservetroepen. Hij was, opnieuw na Hitler, de drijvende kracht achter de Holocaust en de architect van de terreur in Duitsland en de door de nazi’s bezette gebieden.

Alle reden voor historici en biografen om de tanden te zetten in deze in alle opzichten duizelingwekkende carrière, zou je zeggen. Maar tot nog toe hebben we het moeten doen met een aantal biografieën van op zijn best wisselende kwaliteit en een paar goede studies over Himmlers jeugd, ideologie en rol in de Holocaust. In deze leemte is nu voorzien door de Duitse historicus Peter Longerich die met ’Himmler’ een biografie van de man heeft geschreven die niet gauw overtroffen zal worden..

’Himmler’ is echter meer dan een biografie. Voor Longerich kan Himmlers leven niet los gezien worden van de organisatie die hij groot maakte en zijn machtsbasis werd. Zijn lot was zo verstrengeld met dat van de SS dat hij zonder overdrijving had kunnen zeggen: ’de SS, c’est moi.’ ’Himmler’ is derhalve ook de geschiedenis van de SS.

Heinrich Himmler werd op 7 oktober 1900 geboren, de tweede van drie zoons van een gymnasiumleraar in München. Het was een goed katholieke, nationalistische familie. Vader Himmler was autoritair maar geen tiran. Zijn zoon was ziekelijk, aanhankelijk, gezeglijk en intelligent. Later vielen ook andere karaktertrekken op: hij was pedant, bemoeizuchtig, contactgestoord en seksueel geremd. Hij wilde als zoveel van zijn generatiegenoten soldaat worden, volgde ook een officiersopleiding, maar was te jong om in de Eerste Wereldoorlog aan het front te worden ingezet. Die teleurstelling was een sleutelervaring, aldus Longerich. Himmler voelde zich soldaat en zou het ontbreken van frontervaring later compenseren met wat hij voor een strikt militaire levenshouding en gedragscode hield.

Het was een levensloop als van vele anderen en er kan op geen enkele manier de toekomstige carrière uit worden afgeleid. Daar was meer voor nodig: de totale ineenstorting van het Duitse keizerrijk.

Na de nederlaag in WO I waren Duitsland en ook München het toneel van chaos, anarchie en revolutie. Het dreef Himmler in de armen van de nazi’s, toen niet meer dan een extremistische splintergroepering. Hij werkte eerst op de propaganda-afdeling en belandde later bij de SS, de Schutzstaffel, die in die eerste jaren voornamelijk diende als ordedienst en lijfwacht van Hitler en andere nazi-agitatoren. De SS opereerde in de schaduw van de SA, het veel grotere en machtiger partijleger van de nazi’s, waaraan ze ondergeschikt was. Dankzij zijn ijver, organisatietalent en de vriendschap met SA-leider Ernst Röhm werd Himmler in 1929 leider van de SS.

Die organisatie was de springplank die hem naar de top in de nazihiërarchie zou brengen. Himmler maakte van de SS een elitekorps en stelde dit onvoorwaardelijk in dienst van de Führer. En op het juiste moment koos hij de juiste kant: in 1934, vóór Hitler en tegen zijn mentor Röhm, die in een machtsstrijd waren verwikkeld. Hitler won en maakte daarmee de weg vrij voor de onstuitbare opkomst van de SS en haar leider.

Himmler bouwde behoedzaam en geholpen door de omstandigheden een vrijwel onaantastbare machtspositie op die hem uiteindelijk tot de heerser van een uit concentratie- en vernietigingskampen bestaand imperium zou maken.

Longerich lardeert de heldere beschrijving van Himmlers carrière met analyses van het functioneren van zijn terreurapparaat en zijn ideologie, een krankjorume potpourri van pseudowetenschappelijke, racistische onzin, occultisme en Blut-und-Boden-mystiek.

Deze waanideeën kon hij, met steun van Hitler, uitleven in zijn plannen voor een Groot Germaans Rijk in bezet Rusland. Het was een project dat voorzag in de moord op tientallen miljoenen Untermenschen die Lebensraum moest verschaffen aan de Duitse minderheden uit Oost-Europa en andere ’Germanen’ – Nederlanders stonden hoog op Himmlers lijst– die daar gevestigd zouden worden. Longerich plaatst de Holocaust in het kader van deze krankzinnige utopie. Het vermoorden van zes miljoen Joden was nog maar de eerste fase van deze ’nieuwe bevolkingspolitieke ordening’.

Toen de Duitse troepen uit Rusland werden verdreven en daarmee het failliet van zijn levenswerk bezegeld werd, wijdde Himmler zich met dezelfde energie aan zijn andere taak, de bestrijding van de vijanden van het Rijk. De terreur in Duitsland en de bezette gebieden ging, ook toen de nederlaag onafwendbaar was, omverdroten voort. Van het defaitisme dat zich van andere nazileiders meester maakte, was geen sprake, aldus Longerich. De Reichsführer SS bleef op zijn post.

Pas nadat Duitsland in een rokende puinhoop was veranderd, hees Himmler de witte vlag. Hij wilde met de westerse geallieerden onderhandelen over de capitulatie van Duitsland. Het tekent zijn verblindheid dat hij dacht dat ze op zijn voorstellen in zouden gaan. Londen en Washington maakten de ouvertures bekend en bezorgden Hitler daarmee aan de vooravond van zijn zelfmoord een enorme woede-uitbarsting. De verrader werd van al zijn posten ontheven.

Zijn dood miste de heroïek die hij tijdens zijn leven zo fanatiek had gepredikt. Hij werd bij zijn vluchtpoging gearresteerd door Britse troepen en pleegde zelfmoord door een capsule met cyaankali stuk te bijten.