The Reader, vol constructies

Berlijn 1995. Een Duitse advocaat tuurt uit het raam en denkt bij een voorbijrijdende tram aan zijn relatie met een tramconductrice, die bijna veertig jaar geleden begon. En zo wordt de Duitse bestseller ’Der Vorleser’ (1995) van Bernhard Schlink tot leven gewekt. Traditioneel, zigzaggend door de tijd, terwijl er een lawine aan sensationele dramatiek loskomt.

Evenals het boek dat door de Engelse regisseur Stephen Daldry nauwgezet wordt gevolgd, gaat de film over de lastige vraag hoe in Duitsland de verschrikkingen van de Holocaust worden verwerkt en doorgegeven. Dat is niet meteen duidelijk. Eerst zijn we een zomer lang in gezelschap van de 15-jarige schooljongen Michael Berg en de 36-jarige tramconductrice Hanna Schmitz, die elkaar toevallig ontmoeten en al snel bed en bad delen, in het geheim. Opmerkelijk aan de Pygmalion-achtige relatie is het initiatieritueel dat gestoeld is op het uitwisselen van seks en literatuur, en waarbij vooral het hoofd van de man en het lichaam van de vrouw zijn betrokken. Hij leest haar voor uit de wereldliteratuur, waardoor we de strenge, hardwerkende, zwijgzame, Duitse vrouw opeens zien veranderen in een roomsoes, en dat laatste heeft dan vooral te maken met de onweerstaanbare, Oscarwinnende Kate Winslet. Nadat Tsjechov, Flaubert en Homerus aan de beurt zijn geweest, komt dan ook ’de voorlezer’ in haar armen aan zijn gerief.

Geleverd door Filmtrailer.com ]]>

In feite is sprake van een pedoseksuele relatie van een volwassene met een jongere, en hier wordt eigenlijk al de eerste aanzet tot discussie gegeven. Het gaat om de vraag hoeveel afstand je tot de ander zou moeten bewaren. Of in hoeverre je elkaar juist zou moeten naderen. Die vraag speelt ook in het vervolg van de film een interessante rol, als we acht jaar later, in 1966, bij een nazitribunaal in Heidelberg belanden.

Michael zit als rechtenstudent in het publiek. Hanna staat tot zijn grote schrik en ongeloof terecht als voormalige kampbewaakster. Zonder al te veel prijs te geven, is dit het moment waarop vraagstukken over ethiek en moraal over elkaar heenbuitelen. Oorlog, rechtspraak, analfabetisme, schaamte en stilzwijgen worden in perspectief gezet, en overgeheveld naar volgende generaties. En natuurlijk, de film stelt evenals het boek goede vragen over daders en slachtoffers, maar het blijft ook een brave aangelegenheid die een gekunstelde, zelfs mechanische indruk achterlaat.

Op verschillende niveaus blijf je aankijken tegen een constructie. Het gaat over Hanna, de vrouw zonder familie en zonder opleiding die door het verhaal heen een vezelpezige constructie blijft in het hoofd van Michael, de man. En hoe geloofwaardig is het dat deze ene ongeletterde vrouw de rol van Duitsland in de Tweede Wereldoorlog vertegenwoordigt. Het construct betreft ook de Engelse acteurs die Engels spreken met een Duits accent – het is eigenlijk niet om aan te horen.

Daarbij is er een Duitse regisseur die zich al uitgebreid om het naoorlogse stilzwijgen bekommerde, en dat is Rainer Werner Fassbinder die eind jaren zeventig, begin jaren tachtig zijn schitterende BRD-trilogie maakte, bestaande uit ’Die Ehe der Maria Braun’, ’Lola’ en ’Die Sehnsucht der Veronika Voss’. Drie films waarin naoorlogse vrouwen de hoofdpersonen waren, waarin sprake was van echte Duitse karakterstudies, en waarin een centrale rol was weggelegd voor het wegmoffelen van het verleden. In een enerverende mix van satire en melodrama ging het zelfs nog om een impuls voor de filmkunst.