Hanna wordt niet echt een mens

Van ’De voorlezer’ van Bernhard Schlink, naast schrijver ook hoogleraar in de rechten, werden in Duitsland zo’n 500.000 exemplaren verkocht. In Amerika werden er, nadat Oprah Winfrey het boek koos voor haar boekenclub, zo’n 750.000 exemplaren verkocht, in Frankrijk 100.000 en in Engeland 200.000.

Het was het grootste internationale Duitse succes sinds ’Het parfum’. In Nederland kende ’De voorlezer’ een langzamere start, maar nadat Rudy Kousbroek in een lovende bespreking schreef dat de roman hem ’deed begrijpen wat het was om Duitser te zijn’ stegen ook hier de verkoopcijfers tot zo’n 60.000.

Twaalf jaar na verschijning is ’De voorlezer’ geen uniek boek meer. Er zijn alweer meer romans verschenen, die ook weer een stap verder zijn gegaan in hun poging tot begrip van de Duitsers, zowel van de generatie die al volwassen was tijdens de Tweede Wereldoorlog als van de na-oorlogse generatie; Jonathan Littels ’De welwillenden’ is het meest recente, spraakmakende voorbeeld.

Schlick zelf beweerde altijd al dat zijn boek niet over de holocaust ging, maar meer over het probleem hoe je je als Duitser van na de oorlog moest verhouden tot de generatie voor je. Tot de verafschuwde verantwoordelijken die toch je beminde ouders, ooms, tantes, vrienden, of zelfs, zoals in deze roman, je geliefde konden zijn.

Twaalf jaar geleden was dat een nog niet zo vaak beproefd inzicht: het feit dat de nazi’s schuldig waren, maar daarnaast ook mensen, en dat ze ook volgers waren in iets wat groter was dan zijzelf. Nu dat inzicht wel al vaker in literatuur en film beproefd is, tot aan Hitler zelf in ’Der Untergang’ toe, valt bij het lezen van ’De voorlezer’ toch ook op hoe weinig je eigenlijk echt gaat snappen van Hanna Schmitz, de analfabete tramconductrice, tevens voormalig SS-kampbewaakster. De vrouw die zich lange tijd meer schaamt voor haar analfabetisme dan voor haar oorlogsmisdaden.

Ze blijft erg ongrijpbaar, deze zinnelijke maar defensieve, moedige maar toch erg conformistische analfabete met een hang naar zware literatuur (Tsjechov, Tolstoj, Homerus) en jonge geliefden. Tot schrik van de schrijver begonnen de Amerikaanse toeschouwers bij Oprah Winfrey ook het eerst over het seksueel misbruik en de kindermishandeling in ’De voorlezer’.

Hanna Schmitz staat voor het Duitsland dat eerst lange tijd verdrong, in stilte heropbouwde en pas later zijn eigen daden onder ogen kon zien. Schlink wil zijn verteller laten piekeren over zijn relatie tot die generatie en dat verleden, maar echt een mens wordt Hanna niet in het boek. Ze is meer een kapstok. Als ze in de film wel mens wordt, heeft Kate Winslet zeker haar Oscar verdiend.