’Met mythes leven we, ook als we dat niet beseffen’

Wat is de belangrijkste gedachte van Ernst Cassirer? Stephan van Erp antwoordt, aan de hand van Cassirers ’Taal en Mythe’.

Stephan van Erp: „Ernst Cassirer is een interessant persoon. Hij hield zich bezig met religie en cultuur vanuit zuiver academische invalshoek én hij ervoer aan den lijve hoeveel invloed religie en cultuur heeft op het gewone leven. In 1933 werd hij gevraagd als Joodse Duitser om het land te verlaten. In zijn latere werk is hij vanuit een meer politieke invalshoek gaan denken en heeft hij meer oog voor het gevaar van de mythe.”

Dat was de mythe van het nazisme. Is die nog actueel?

„De kwestie rondom Williamson in de rk kerk toont dat het belangrijk blijft om mythe, geloof en werkelijkheid goed te scheiden. Datzelfde geldt voor berichtgeving over terrorisme en islam. Ook daar worden te snel geloof en werkelijkheid met elkaar verward. Religie is niet iets bovenop de werkelijkheid, geen verzinsel dat ontmaskerd moet worden, maar iets dat diep verweven is met onze betekenisgeving. De mythe is een poging de werkelijkheid te doorgronden. Cassirer leert ons om religie niet meteen te verwerpen als ’onwaarheid’ én om haar niet meteen te omarmen als een dogma. Het gaat om de manier waarop we kennen en betekenis geven.”

Als een beleefde werkelijkheid.

„Veel meer dan dat. Het is ook logica. Cassirer was een systematisch denker die vanuit de logica en het grondslagenonderzoek kwam en later meer oog ontwikkelde voor de vage scheidslijn tussen wetenschap en cultuur. Zijn analyse is scherp als van een harde wetenschapper, maar opmerkzaam en genuanceerd als van een ’alfa’. Hij vraagt zich af: hoe ontstonden godenverhalen? Dan ziet hij dat primitieve woorden altijd godennamen zijn. Het bos, de vrouw, de man, de wind, het feest. Zo hebben we de werkelijkheid leren kennen. Cassirer is een historisch denker.”

Is de mythe dan nog wel geldig voor moderne, weldenkende mensen?

„Cassirer onderzoekt hoe onze kennis en de verhalen waarin wij betekenis delen, de samenhang tussen taal en ervaring, in onze mythe doorwerken. Want mythologie werkt nog steeds door. Sterker: Cassirer beweert dat betekenisgeving oorspronkelijk een religieuze verhouding tot de werkelijkheid is.”

Mag je dan ook spreken van de mythe van Fortuyn, van Feyenoord of van de Nederlandse angst voor het water?

„Ja, maar nog fundamenteler. We leven ermee ook als we dat niet beseffen. In de keuken, op het sportveld, in allerlei levensfasen. Met Cassirers werk kunnen we ons realiseren dat we niet de mythe voorbij zijn, en dat we er behoefte aan hebben om steeds verhalen over de werkelijkheid te vertellen. Dat zijn onze mythen. Cassirer begreep dat ons begrip van de werkelijkheid niet een door god of wetenschap gegeven eeuwige betekenis is. Die moeten we steeds opnieuw zoeken. Dat zou ons bescheiden in ons handelen en geïnteresseerd in ons denken moeten stemmen in het debat over religie.”