Over vogels wordt veel onzin verspreid

De Britse hoogleraar Tim Birkhead weet alles over vogels en ornithologen. Hij maakt de lezers in een heerlijk boek deelgenoot van zijn kennis, neemt domme collega’s op de hak en ruimt misverstanden uit de weg.

Hoe zou het geweest zijn om tweeduizend jaar geleden in Nederland vogels te kijken. Hoeveel vogelaars waren er eigenlijk in die tijd, en hoe kwamen ze aan hun kennis? Goed kijken, daar begint het natuurlijk mee, maar de duiding, de theorievorming? Lieten zij zich leiden door wat ze dan weer eens zagen, en wat vervolgens plots weer een tijdje ontbrak? Stonden hun god of goden aan de basis van hun antwoorden, of wisten zij zich daar op een goed moment van los te maken?

Deze en nog veel meer vragen gaat de Britse hoogleraar Tim Birkhead te lijf in zijn boek ’De wijsheid van vogels’. En het boek is een aanwinst, een heerlijk leesbaar overzicht van de geschiedenis van de ornithologie. Dat komt niet alleen door de heldere schrijfstijl van deze hoogleraar diergedrag aan de universiteit van Sheffield; een compliment verdienen ook de vertalers, Ed’ Korlaar en Joop Hart.

De titel van het boek is een verwijzing naar John Ray. Deze vogelkundige, die leefde in de zeventiende, begin achttiende eeuw, is volgens Birkhead de man met wie het allemaal begon: hij was de drijvende kracht achter de wetenschappelijke revolutie in Engeland, een bioloog in de ruimste zin van het woord, de man die de basis legde voor wat ornithologen nu nog steeds bezighoudt, de man die veel van wat tot ver in de Middeleeuwen werd beweerd, woog en vaak te licht bevond.

Deze John Ray publiceerde in 1691 het boek ’The Wisdom of God’, waarin hij – in de woorden van Birkhead – op rustige en bescheiden manier de bestaande denkwereld omverwierp „waarin mensen zichzelf als zondaars zagen, levend onder het wakend oog van een boze, jaloerse God. Ray bood hun iets veel plezierigers: een vriendelijke God. (...) Verantwoordelijk voor het prachtige samenspel tussen dieren en hun omgeving.” Voor deze stroming, voor dit uitgangspunt zijn verschillende benamingen: fysicotheologie, natuurtheologie, later werd het ook wel adaptatie genoemd.

Dat klinkt als zware kost, maar niets is minder waar: Birkhead weet alles en iedereen die de afgelopen millennia met vogels te maken heeft gehad op ontspannen en ontwapenende wijze voor het voetlicht te brengen. En indien nodig op zacht-Britse wijze te geselen. Om hun onbegrip, omdat ze de kluit belazerden, of omdat ze domweg weigerden na te denken.

Een scala aan onderwerpen passeert de revue. Wie kent niet het bekende verhaal van zwaluwen die overwinteren in de modder? Birkhead gaat er uitgebreid op in, en lardeert het met fraaie illustraties. Dezelfde aanpak hanteert hij bij zaken als instinct en intelligentie, broedcyclus, vogelzang, voortplanting, alle strategieën die bij het vogelleven te pas komen, en bij de groten die in dit meeslepende boek ook nog aan bod komen, zoals Plinius, Aristoteles, Ray, Linnaeus, Darwin, Stresemann, Lorenz, Lack. En uiteraard bij belangrijke Nederlanders, zoals Huub Kluijver, Ab Perdeck, Bas van Balen, Joop Jukema en het Friese ecologische boegbeeld Theunis Piersma.

Eigenlijk zijn alle hoofdstukken van ’De wijsheid van vogels’ even boeiend. Neem het stuk over de achttiende-eeuwse edelachtbare Daines Barrington. Alle vogels trekken, maar zwaluwen? Nee: het leek Barrington onlogisch dat ze zoiets zouden aandurven. En de middeleeuwse geestelijke Giraldus Cambrensis beschreef in zijn Topographica Hibernica van 1187 hoe brandganzen zich voortplanten. „Ik heb herhaaldelijk met eigen ogen meer dan duizend van zulke jonge vogels aan een stuk drijfhout in het water zien hangen, ingesloten in hun schelp en al redelijk gevormd. Ze leggen dan ook geen eieren, zoals andere vogels (...) noch schijnen ze een nest te bouwen.”

Jammer eigenlijk dat zelfs in onze moderne tijd nog zoveel onzin wordt gedebiteerd. Vermeende schadelijkheid van vogels, noodzaak van jacht en bestrijding, wilde vogels als verspreiders van vogelgriep: de Tim Birkhead van pakweg over vijfhonderd jaar zal er nog een hele kluif aan hebben.