Een verstikkend dramatische liefde

Ja, ze waren minnaars. De publicatie van de brieven tussen Paul Celan en Ingeborg Bachmann bevestigt de verhouding tussen de twee dichters.

Nu is het officieel. Het was al bekend dat Paul Celan en Ingeborg Bachmann een innige literaire verwantschap verbond. In hun werk waren talrijke dwarsverbanden ontdekt. Of ze ook een liefdesrelatie hadden, daarover werd alleen gespeculeerd. Het embargo op hun briefwisseling zou pas in 2023 worden opgeheven.

Enkele jaren geleden besloten de nabestaanden het embargo vroegtijdig te laten vallen. Daardoor kon in 2008 de correspondentie tussen twee van de belangrijkste dichters van de vorige eeuw in boekvorm verschijnen. De publicatie was een kleine literaire sensatie. De brieven boden een onverwacht diepe blik in twee vertwijfelde zielen die niet zonder maar ook niet met elkaar konden leven.

Ze ontmoetten elkaar voor het eerst in Wenen in mei 1948. Het was liefde op het eerste gezicht tussen de 21-jarige filosofiestudente en de zes jaar oudere Roemeense dichter. Twee tegengestelde polen trokken elkaar onweerstaanbaar aan. Zij de dochter van een overtuigde nazi uit Karinthië, hij het Joodse slachtoffer van de nazi’s, wiens ouders in de kampen waren vermoord, terwijl hij zelf een werkkamp ternauwernood had overleefd.

Het brievenboek opent met het gedicht ’In Egypte’ dat Celan kort na hun eerste ontmoeting aan Bachmann stuurde. Celan was inmiddels naar Parijs doorgereisd, waar hij de rest van zijn leven zou blijven wonen. In het gedicht zet hij hun prille liefde in het teken van de vermoorde Joodse vrouwen uit zijn leven. Jaren later schrijft hij Bachmann dat zij voor hem ’de levensgrond’ is, ’de rechtvaardiging van mijn spreken’.

In het gedicht deelt Celan Bachmann de rol toe van degene die zich over zijn leed ontfermt en een brug slaat tussen hem en de vijandige buitenwereld. Een onmogelijke opgave voor een jonge vrouw die nog maar net begonnen was het leven, de liefde en de literatuur te ontdekken. Ze moest wel falen, wat haar op bittere verwijten kwam te staan.

De keren dat ze elkaar in levende lijve terugzagen, stelden, op één uitzondering na, bitter teleur. Een samenzijn in Parijs in de herfst van 1950 noemde Bachmann tegenover een vriend zelfs een ’verstikkend drama’. Ook was er een periode van vier jaar waarin ze ieder contact vermeden. Tot ze in 1957 in Wuppertal weer een paar euforische dagen beleefden. De inmiddels getrouwde Celan wilde zelfs scheiden, maar Bachmann stuurde hem terug naar vrouw en kind.

Bachmann was toen al een zelfbewuste schrijfster met groeiend aanzien in de literaire wereld. Zij spande zich naar vermogen in om Celan, die zich voortdurend miskend voelde, bij haar collega’s aan te bevelen. Zij regelde zijn deelname aan de bijeenkomsten van de ’Gruppe 47’, het vermaarde gezelschap waarin schrijverscarrières werden gemaakt en gebroken. Maar terwijl zij daar triomfeerde, viel Celan er een kritisch onthaal ten deel.

Celan verwijt Bachmann in zijn brieven regelmatig dat ze hem niet genoeg in bescherming nam tegen lasterlijke (Celan vond: antisemitische) recensies en beschuldigingen van plagiaat. Hij dreef haar vaak tot aan de rand van vertwijfeling. Tot ze hem schrijft: „Jij wilt het slachtoffer zijn, maar het ligt aan jezelf dat niet te zijn.” Maar die brief heeft ze nooit verstuurd.

Toppen van liefde wisselen in deze brieven af met dalen van radeloosheid. Literatuur speelt er een ondergeschikte rol. Wel vermoedde Bachmann dat Celan haar in een gedicht van een poging tot moord op hem betichtte.

Op dat moment, begin jaren zestig, vervreemdden ze definitief van elkaar. Celan werd paranoïde. Hij probeerde tot twee maal toe zijn vrouw te vermoorden, belandde bij in een kliniek en stortte zich in april 1969 in de Seine. Als Bachmann dat hoort, voegt ze snel een passage toe aan haar reeds voltooide roman ’Malina’. „Mijn leven is ten einde, want hij is tijdens het transport in de rivier verdronken, hij was mijn leven.”