Schipperend tussen twee werelden

Weinig jonge auteurs doen het de Nigeriaans-Amerikaanse Adichie na: zó scherp kijken naar cultuurverschil, en hoe moderne mensen daarmee worstelen.

Wie de overstap maakt van de eigen vertrouwde, naar de grote, onbekende wereld, stuit vroeg op de vraag: ’Wie of wat ben ik in verhouding tot de anderen?’ Die vraag klemt natuurlijk des te heviger als je letterlijk een grens overschrijdt en naar een ander land emigreert. De Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie buigt zich over dit probleem in haar verhalenbundel ‘Het ding om je hals’. Onverwachte gebeurtenissen kunnen daarin langzaam gegroeide zekerheden plotseling ongedaan maken.

Het is niet zo vreemd dat Adichie zich met dit soort kwesties bezighoudt. Pendelend tussen Nigeria en de Verenigde Staten, waar ze zich tijdens haar studietijd vestigde, weet ze maar al te goed wat het is om te balanceren tussen twee werelden, tussen jeugd en volwassenheid, Afrika en het Westen, vertrouwd en onbekend. Hoe ver je je ook verwijdert van geboortegrond, familie en vrienden, altijd blijft er daarmee een band bestaan met de kracht van een navelstreng. Dat is ’het ding om je hals’, dat het aanpassingsproces in de weg staat en zo een wurgkoord wordt.

In de twaalf prachtige verhalen die deze bundel telt, laat Adichie een paar schrijnende gevallen zien. In een meerdere verhalen – ‘Imitatie’, ‘Vorige week maandag’, ‘De huwelijksmakelaars’ – proberen Nigeriaanse vrouwen elk op hun eigen manier in de pas te lopen met de Amerikaanse omstandigheden. Met onvoorziene gevolgen.

‘Imitatie’ laat zien hoe Nkem en haar kinderen worstelen met het nieuwe bestaan, terwijl hun man en vader heen en weer reist tussen Lagos en Philadelphia. De stress bereikt een climax als Nkem het gerucht ter ore komt dat haar man in Nigeria een andere vrouw heeft. Kwade tongen beweren dat de concurrente een uiterlijk heeft dat Nkem, in haar zucht tot aanpassing, juist zo veel mogelijk probeert weg te werken. Maar zodra ze de mededingster begint te imiteren, werkt die strategie niet voor maar tegen haar.

Behalve begripvol, klinkt Adicie trouwens ook vaak kritisch. Niet alleen de Amerikaanse, ook de Nigeriaanse samenleving moet het ontgelden. Adichie stelt zowel het systeem van gearrangeerde huwelijken als de vrije verhoudingen ter discussie en laakt de corruptie die de hele maatschappij van haar land van herkomst in zijn greep heeft.

Toch is haar kritiek altijd genuanceerd. In ‘Cel 1’ laat ze zien dat bedreigingen van de huiselijke vrede net zo goed van binnenuit als van buitenaf kunnen komen, en wijst ze op de meelijwekkende kanten van de dader. In ‘Een persoonlijke beleving’ wordt Chika, die deel uitmaakt van de rijke christelijke elite, tijdens gewelddadige rellen gedwongen een schuilplaats te zoeken in het gezelschap van een arme moslimvrouw. Die ervaring overtuigt haar niet alleen van haar vooroordelen, ze leert ook dat etnische en religieuze tegenstellingen wegvallen tegen de intimiteit die ontstaat als twee vrouwen bescherming bij elkaar zoeken. Gemeenschappelijk lijden wist de verschillen uit.

In ‘De huwelijksmakelaars’ komt Chinaza er juist achter dat de vriendin bij wie ze begrip en geborgenheid zoekt, met haar man heeft geslapen. ‘Vorige week maandag’ gaat over een personage dat niet alleen een ontnuchterende ontdekking doet over haar seksuele voorkeuren, maar ook over de vrouw tot wie ze zich aangetrokken voelt. Onverwachte gebeurtenissen en ontwikkelingen, zo is de boodschap, kunnen zich overal voordoen, in de buitenwereld, in de eigen omgeving en zelfs in de wereld van het eigen ik.

Adichie is op haar best als ze kijkt hoe de naden van het systeem aan elkaar gestikt zijn en hoe het vooral buitenstaanders zijn die daarvan te lijden hebben. Haar scherpe inzicht in sociale patronen en de gevolgen die ze hebben voor individuen gaat bovendien samen met een fijnbesnaard vermogen om conflicten en spanningen te stileren tot een subtiele plot. Daarmee herinnert ze aan Jumpha Lahiri, de jonge Pakistaans-Amerikaanse schrijfster die net als zij over kwetsbare ontheemden schrijft, en aan Nadine Gordimer en haar gestileerde, indringende én maatschappijkritische verhalen.

Geen wonder dus dat Adichie nu al de reputatie geniet van een van Afrika’s nieuwe literaire sterren. Het zijn auteurs als zij die continenten en culturen met elkaar weten te verbinden: niet alleen vanuit een sociale betrokkenheid, maar door hun grote inlevingsvermogen.