’De kijker wil je emoties zien’

Gevolgd door een cameraploeg reisde Yasmine Allas terug naar Somalië: een thuis dat geen thuis meer is.

Yasmine Allas reisde on camera voor de Ikon terug naar Somalië, het land dat ze twintig jaar geleden ontvluchtte. Een presentator en een cameraman reisden mee. In ‘Een nagelaten verhaal’, een deels fictief verslag van deze reis, heeft Allas hun namen gefingeerd, maar het is niet moeilijk om in de veelvuldig gefronste, borstelige wenkbrauwen en wat hardhandige vraagstijl van tv-maker Rob Paul Rosenmuller te herkennen, temeer daar je het bewuste Ikon-programma op internet zo gevonden hebt.

Het wordt geen aangenaam weerzien met Somalië. Het land is de afgelopen twee decennia sterk veranderd als gevolg van de burgeroorlog (’De Waanzin’, zoals Allas het noemt) en het voortschrijdende islam-fundamentalisme: mensen zijn getraumatiseerd, gebouwen zijn vernield, vrouwen zijn nu verborgen achter hun sluiers. Het welkom is niet heel hartelijk. Op een gegeven moment wordt het gezelschap zelfs bedolven onder een stenenregen. Iemand in de boze menigte vraagt zich hardop af wat de Nederlandse tv en deze zogenaamde verloren dochter in Hardoe te zoeken hebben.

De vertelster duikt door deze pijnlijke confrontatie met een thuis dat geen thuis meer is regelmatig wanhopig de wc in. Maar de tv-makers willen haar vertwijfeling juist filmen. Allas raakt al gauw gemangeld tussen de eisen van haar Nederlandse begeleiders en haar behoefte aan privacy bij alle indrukken en herinneringen. Het leidt tot bizarre vluchtpogingen, van stiekem ontsnappen uit haar hotelkamer tot een duik onder de jeep aan toe, om het oog van de camera maar niet op zich gericht te hoeven voelen.

De discussies met maker Rob worden steeds verbetener. „Ik merk dat je veel remmingen hebt”, zegt hij. „Kijkers identificeren zich makkelijker met iemand die volledig zichzelf is.” „Ik weet niet eens hoe dat moet, jezelf zijn”, reageert de belaagde vertelster. Wie vervreemd, verloren en zoekende is, heeft geen hapklare emoties te bieden.

Tot zover biedt ‘Een nagelaten verhaal’ een sappige, soms heel fraai absurde, maar in de basis ook voorspelbare confrontatie tussen schrijfster en massamedium: de opdringerige geuren en diffuse, vervreemdende indrukken van Afrika versus de beperkende westerse formats en clichébeelden. Geen wonder dat Allas achteraf besloot dat haar zoektocht naar haar identiteit, naar de nieuwe verbondenheid met haar geboorteland en met haar nieuwe vaderland, niet de televisie nodig had, maar de literatuur, de taal van de verbeelding.

In ‘Een nagelaten verhaal’ vermengt ze het verslag van haar reis naar Somalië nu daarom met het Somalië van toen, met herinneringen aan haar kindertijd en met de geromantiseerde liefdesgeschiedenis van haar ouders die elkaar begin jaren zestig ontmoeten in een ziekenhuis in Hardoe. Moeder Zeyneb trotseert haar familie en het geloof door met deze zuiderling, een generaal uit het leger, te trouwen.

Het duurt echter vrij lang voordat je echt gegrepen raakt door deze associatieve en achronologische vermenging van fantasie en werkelijkheid, heden en verleden. Waar Allas in het reisverslag naar een climax, een ultiem gevecht toe werkt, blijft de Afrikaanse liefdesgeschiedenis tussen Zeyneb en haar Vreemdeling vele bladzijdes wat looiig en vaag in de lucht hangen.

Maar met die climax weet Allas het blijvende effect van de ontworteling, en de moeilijkheid van het verlies van één thuis, dan toch zo helder te verwoorden dat deze scène alsnog ook het voorafgaande onder stroom zet. „Wat is er nog over van je opvoeding?” verwijt een vriend van vroeger haar. „Alleen een westerling zou zeeën overvliegen op zoek naar de plek waar hij ooit verliefd geworden is.” „Welke geheimen heb je?”, schreeuwt even later tv-maker Rob. „Waarom wil je ze niet met me delen?”

Daar staat de schrijfster dan, tussen twee vuren. Maar er zijn geen geheimen, schrijft ze; er valt niemand te ontmaskeren. Alleen: wie zich aan de verwachtingen onttrekt, blijft voor anderen een raadsel.