Moderniteit in antiek Japans porselein

De Azië-afdeling van het Rijksmuseum Amsterdam presenteert op de tentoonstelling 'De haas en de maan. Arita-porselein in Japan 1620-1820' een fascinerende collectie. De tweehonderd stuks Arita-porselein laten zich op verschillende manieren genieten: respect voor de vakbekwaamheid, genot om de esthetiek, maar ook - en dat is opvallend - verbazing over het moderne van deze 17-eeuwse voorwerpen.

Het gebeurt maar weinig dat een tentoonstelling de lessen uit de handboeken kunstgeschiedenis overhoop gooit. Doorgaans zijn tentoonstellingen keurige illustraties bij wat de handboeken ons leren. Neem nou het begrip moderniteit. Het handboek zegt dat dat een westers en vroeg 20-eeuws begrip is; een uiting van avant-gardisten die 'de geest van het nieuwe' tegenover de kunst van de 19de eeuw stelden. Expressionisme en het gebruik van verregaande abstractie zijn daar onderdelen van, en zo snappen we weer hoe de wereld kunsthistorisch in elkaar steekt.

Een nuttig construct, zo'n handboektekst, maar altijd iets schematisch. Op de porselein-tentoonstelling blijven onze ogen en geest haken aan een rechthoekig porseleinen schaaltje. Het heeft een blauwe vlek en er is iets roods op geschilderd in de vorm van een...? Ja, van wat eigenlijk? De vormentaal is expressief en abstract, Corneille- of Appel-achtig, en het voorwerp lijkt op een uiting van Cobra, midden jaren vijftig.

Het is een rijstschaaltje uit 1670, afkomstig uit de streek rondom het stadje Arita op het Zuid-Japanse eiland Kyushu. Hier bloeide vanaf de zeventiende eeuw een porseleinindustrie die zowel in technische als esthetische zin hoge ogen heeft gegooid. In de jaren vanaf 1630 nam de Japanse welvaart een spurt, wat zich vertaalde in een toenemende vraag naar luxeproducten. De porseleinindustrie spon er garen bij en zorgde voor een spectaculaire verfijning van haar producten. Daarmee werd de vraag naar dit luxe gebruiksgoed gestimuleerd. Door technische innovaties werden steeds andere, fantasierijke vormen mogelijk; de vorm werd versterkt door de even rijke als uitgebalanceerde voorstellingen die de schilders aan het bakwerk toevoegden. Hoe hoog de kwaliteitseisen waren, is gebleken uit opgravingen in de Arita-regio: naast oude ovens zijn weggegooide schalen gevonden van zeer hoge kwaliteit en schoonheid. Alleen nauwe bestudering leidt tot het ontdekken van bakfoutjes.

Bijzonder aan deze tentoonstelling met topstukken uit het Kyushu Ceramic Museum te Arita, zijn niet alleen de abstracte voorwerpen. Vrijwel alle objecten openen de blik op een andere, vreemde wereld met een ons onbekende vormen- en beeldtaal. Reden hiervoor is de relatieve onbekendheid van het Arita-porselein in het Westen. Het porselein was niet voor de export bestemd, zuiver voor de Japanse markt. Door de eeuwenlange Japanse isolatie is Arita-porselein een goed bewaard geheim gebleven, waarvan in het westen vaak enkel specialisten weet hebben. 'De haas en de maan' maakt daar gelukkig een einde aan.