Levende dode in de ruimte

recensie Het is een andere Tarkovski dan anders die we deze maand te zien krijgen tijdens het Tarkovski-retrospectief in het Amsterdamse filmmuseum of in het Utrechtse theater 't Hoogt. 'Solaris' is zijn verfilming van het gelijknamige sciencefictionverhaal van de Poolse schrijver Stanislaw Lem. De regisseur zelf betreurde achteraf de hightech opsmuk van zijn enige genrefilm; die opsmuk zou te zeer getuigen van een technologisch exotisme dat alleen maar afleidt van het idee dat de film wil overbrengen. Toch is het spookachtige ruimtestation in 'Solaris' met zijn eindeloze, lege gangen en spiegelende wanden, met de ondefinieerbare in holle ruimte wegstervende geluiden en stemmen die de hele film klinken alsof zij van heel ver komen, ontegenzeggenlijk tarkovskiaans. In deze futuristische omgeving heersen niet technologie en vernuft maar zwaarmoedigheid, nostalgie en ontheemding, net als in de andere films van de Russische 'mysticus'.

Tarkovski's angst dat de sf-tierlantijnen de toeschouwer weg zouden leiden van de essentie is bovendien onterecht, daar 'Solaris' een van zijn helderste films is. Een film waarin zijn ideeën over het verlies van menselijkheid en spiritualiteit in de moderne wereld niet gezocht hoeven te worden achter de shots van druppend water, idyllische geboortehuizen of melancholiek ogende madonna's (al zitten die uiteraard ook in de film), maar waarin deze simpelweg worden uitgesproken.

Psycholoog Chris Kelvin bezoekt het ruimtestation omdat er al jaren vreemde verhalen over de ronde doen. Aangekomen op Solaris wordt Kelvin de prooi van de mistige, vloeiende materie, de Oceaan genaamd, die het station omringt en die de drie wetenschappers die er bivakkeren tot wanhoop heeft gebracht. Deze amorfe massa blijkt in staat dromen en demonen tot leven te wekken en Kelvin wordt bezocht door een duplicaat van zijn vrouw Hari, die tien jaar eerder zelfmoord pleegde toen hun huwelijk dreigde te mislukken. Hari is een geest, een uiterlijke projectie van Kelvins geweten zonder eigen herinnering of gevoel, maar zij neemt onder invloed van Kelvins aanwezigheid steeds meer autonome menselijke trekken aan, om uiteindelijk uit liefde voor hem vrijwillig weer te verdwijnen.

Wat is een mens? ,,U behandelt uw gasten als vreemde elementen die U minacht, terwijl U het eigenlijk zelf bent', zo houdt Hari de wetenschappers voor die ieder verward raken door haar aanwezigheid die zich onttrekt aan hun speurtocht naar kennis, waarheid en begrip. Net als David, het robotjongentje in Steven Spielbergs recente sf-experiment 'A.I.', is deze projectie Hari uiteindelijk de meest menselijke figuur in een kille wereld, waarin het streven naar kennis heeft geleid tot het wegdrukken van de spirituele dimensie, van 'de geheimen van geluk, dood en liefde', zoals Kelvin na Hari's vertrek memoreert. Anders dan in Stanislaw Lems boek blijft de tot inkeer gekomen Kelvin niet in de ruimte, dichtbij de Oceaan, hopend op een nieuw wonder, maar keert hij terug naar de aarde. Als de verloren zoon omknelt hij in het laatste shot de knieën van zijn vader. Het is een einde dat in de Tarkovski-eigen, wat pathetische onderstreping van de band met familie en geboortegrond toch niet ver afwijkt van de door de regisseur zo verafschuwde Amerikaanse genrefilm.