'Onsmakelijk hapje onverdund doorslikken'

recensie Honderd jaar na haar ontstaan lijdt de psychoanalyse onder een ernstig imago-probleem. Binnen de psychiatrische wereld breed gezien als een navelstaarderige en seksistische verzameling misvattingen, zou ze alleen nog op prijs worden gesteld door een clubje stoffige oude mannetjes, die weigeren mee te gaan met de moderne tijd. Gelukkig verschijnt er af en toe een boek dat enig tegengas kan geven aan deze geschiedvervalsing.

De brieven tussen grondlegger Sigmund Freud en zijn leerling Carl Gustav Jung, nu voor het eerst in Nederlandse vertaling, zijn immers stoffig noch navelstaarderig. Ze tonen de ware aard van de psychoanalyse: een (para)medische protestbeweging, die binnen een tiental jaren zowel Europa als Amerika infiltreerde, en overal waar ze de kop opstak een kolkende revolutie wist te ontketenen tegen de toen heersende visie dat psychische kwalen gelijk staan aan hersenziekten. Hierna werd ze geïncorporeerd in een nieuw, neo-freudiaans medisch bestel.

De smoking gun waarmee Freud rond het jaar 1900 in Wenen begon te zwaaien, was het door hem in kaart gebrachte onbewuste: een hypothetische schuilplaats van 'verdrongen' seksuele en agressieve wensen, die zich zou tonen in wanen en dromen, dwanggedachten en versprekingen, stemmingsstoornissen en tics.

De Zwitserse gestichtspsychiater Jung was een van de eersten die hier brood in zagen. Jung onderzocht de raadselachtige taal en gedragingen van lijders aan schizofrenie, en dacht in het onbewuste een model te hebben gevonden om deze te verklaren.

Hij zond Freud in 1906 enige van zijn hierop gebaseerde geschriften, gevolgd door een bewonderende brief. Hierop ontspon zich een levendige gedachteuitwisseling, met als belangrijkste thema Jungs huiver om in de gefrustreerde seksualiteit -Freuds stokpaardje- het kernprobleem te zien van de gestoorde psyche.

Niettemin werd Jung onmiddellijk ingelijfd als broeder-strijder voor de analytische zaak. Freud stelde voor om 'de rollen te verdelen': Jung mocht met een mildere variant van de psychoanalyse gaan propageren bij zijn collega's en chefs, ,,terwijl ik de rol van halstarrige betweter blijf spelen en ook verder van onze tijdgenoten verlang dat ze het onsmakelijke hapje onverdund doorslikken'.

Jung ging akkoord en na hun eerste ontmoeting in 1907 (waarbij ze volgens de mythe dertien uur lang onafgebroken discussieerden) ging Freud nog een stap verder: hij benoemde Jung tot zijn 'kroonprins'. In haast verliefde bewoordingen schreef Freud hem ,,dat ik, zoals ik u heb leren kennen, geen beter mens weet om mijn werk voort te zetten en te voltooien'. Voortaan zou hij Jung betrekken bij alle zakelijke beslommeringen van zijn beweging, en leefden ze zich gezamenlijk uit in tirades tegen de vijandige medische wereld die hen omringde.

Omdat Jungs twijfel over het primaat van de seksualiteit ook privé zeer hardnekkig bleef, lijkt deze uitzonderingspositie achteraf nogal merkwaardig; Freud was gewend om zijn leerlingen voor veel kleinere ketterijen in de ban te doen. Toen Jung de seksuele etiologie van schizofrenie afwees en verving door een 'toxische' (somatische) oorzaak, bleef Freud hem echter steunen. Knarsetandend accepteerde hij ook Jungs occulte onderzoekingen naar klopgeesten, horoscopen en de 'fylogenetische reminiscenties' van zijn dochters (,,Mijn Agathli heeft op dit moment dromen die sterk verwant zijn met bepaalde geboortemythen bij negers'). Zelfs toen Jung het ene schandaal na het andere dreigde te veroorzaken door zich aan patiëntes te vergrijpen, hield Freud hem vaderlijk de hand boven het hoofd.

Jung was hem dan ook veel waard. Deze toonde zich een bekwaam organisator, die binnen korte tijd een Zwitserse psychoanalytische beweging uit de grond stampte. Jung redigeerde een aantal analytische tijdschriften en hield lezingen in het buitenland. Verder legde hij vanaf 1910 als president van de Internationale Psychoanalytische Vereniging contacten die voor Freud bijzonder waardevol waren. Bovenal was Jung niet-joods, waardoor Freud zijn angst dat de psychoanalyse als een joodse aangelegenheid zou worden afgedaan, al in een vroeg stadium te boven kon komen.

Geleidelijk ging Jung steeds meer pogingen doen om de psychoanalyse naar zijn eigen hand te zetten. Zo eiste hij in brief na brief de excommunicatie van Wilhelm Stekel. Deze wat onbehouwen journalist-analyticus was gewend om zijn veelgelezen excursies in de droomsymboliek kloppend te krijgen door er zijn eigen casussen bij te verzinnen. Stekel was voor Freud echter waardevol omdat hij de centrale rol van de seksualiteit niet trachtte te verwateren, maar eerder nog wat aandikte. ,,Hij is een bandeloos en onkritisch mens' liet Freud uiteindelijk diplomatiek weten. ,,De pech is alleen dat hij van ons allen de beste neus voor de betekenis van het onbewuste heeft. Want hij is absoluut een varken, terwijl wij eigenlijk fatsoenlijke mensen zijn en ons alleen met tegenzin in de bewijzen schikken.'

Desondanks werd Jung steeds weigerachtiger om Freuds 'onsmakelijke hapje' door te slikken, en begon vanaf 1912 de seksualiteit als belangrijkste drijfveer openlijk af te vallen. Hij verving haar door zijn eigen stokpaardje: de hang naar mystieke zingeving in een ontkerkelijkte wereld. Voor de overtuigde atheïst Freud was dit niet te verkroppen. De toon van zijn brieven aan Jung werd ijziger en ijziger, totdat deze in 1914 woedend antwoordde ,,dat uw techniek om uw leerlingen als uw patiënten te behandelen een misgreep is (...), waarmee u heel uw omgeving verlaagt tot het niveau van zoons en dochters die met het schaamrood op de kaken het bestaan van verkeerde neigingen toegeven. Intussen blijft u als vader veilig op de troon zitten.'

Jung legde hierop zijn functies binnen de psychoanalytische beweging neer. Onder de vlag van de 'analytische psychologie' ging hij zelfstandig verder. Hoewel hij nu vrij algemeen wordt gezien als een zijfiguur -mede door zijn latere racistische uitlatingen en nazi-collaboratie- bleek zijn concept van het 'collectief onbewuste' van grote invloed. In het omvangrijke new age-canon is Jung verreweg de meest aangehaalde denker. Freud gaat daarentegen de geschiedenis in als de grondlegger van de moderne psychiatrie, die in plaats van de ziekte de zieke mens zelf centraal stelt. Geholpen door het voorwerk van Jung, brak de psychoanalyse na de Eerste Wereldoorlog definitief door, vooral omdat ze met succes kon worden toegepast op de massale hysterische verlammingen van frontsoldaten.

Als het onder het bewustzijn broeiende driftleven krachtig genoeg was om gezonde benen lam en ziende ogen blind te maken, was ze dan niet ook verantwoordelijk voor tal van andere geestesstoornissen? Inderdaad bleken depressieve, dwangmatige en gedragsgestoorde patiënten op te knappen door het bespreken en leren accepteren van hun langdurig verzwegen gedachtegangen.

Uit dit proces kwam vrijwel het gehele jargon voort waar de huidige psychiatrie en de gepsychologiseerde samenleving zich van bedient, en vrijwel alle non-farmaceutische behandelingsmethoden. Als neveneffect zaaiden analytici boekenplanken vol twijfel over de door hun patiënten als rigide ervaren gezins-, arbeids-, en huwelijksmoraal, waarmee zij tevens aan de basis stonden van de grote omverwerping der waarden in de jaren zestig. Men moge dit tegenwoordig betreuren; enige erkenning zo niet respect hiervoor is zeker op zijn plaats.

De tragiek van de psychoanalyse is echter dat Jung met zijn 'toxische' verklaring van schizofrenie wel degelijk gelijk had. Veel te lang hebben freudianen gepoogd om ook psychosen te duiden als het gevolg van een gefrustreerd onbewuste, met als meest droevige uitloper de 'anti-psychiatrische' golf tussen 1970 en 1980, waarin schizofrenen massaal medicatie werd onthouden en zij bovendien tegen hun ouders werden opgezet. De tegenwoordige antipathie tegen de psychoanalyse en de terugkeer van het biologisch denken is deels terug te voeren op deze afschuwelijke misvatting, die nog maar vrij kort geleden is hersteld.

Om de gehele psychoanalyse af te doen als onjuist is echter een farce. Heilig is zij niet, maar gedateerd? Freud is door zijn reusachtige uitstraling op de literatuur, kunst, media en alle menswetenschappen nog nooit zo springlevend geweest als nu.