Nog is het sabbatiaanse vuur niet gedoofd

recensie Ooit gebeurde het ondenkbare: een jood die door velen voor de messias werd gehouden bekeerde zich tot de islam. Een schande of een profetische daad naar eeuwige godsdienstvrede? Volgelingen heeft Sjabtai Zvi niet veel meer, maar hij blijft fascineren.

Eén blik in het boek over de zeventiende-eeuwse joodse would-be messias Sjabtai Zwi, van de natuurkundige John Freely, zegt de historicus Awraham Elqayam genoeg. ,,Niet professioneel'', oordeelt hij en hij schuift de mooie hardcover terzijde. Wie vernieuwend onderzoek wil doen naar de man die ooit de hele joodse wereld in rep en roer bracht, moet volgens Elqayam Sjabtai Zwi binnen de joodse geschiedenis plaatsen én binnen diens Turkse leefwereld. ,,Sjabtai Zwi was een soefi en een groot mysticus. Sjabtai Zwi was van het formaat van Boeddha.''

John Freely heeft niet de pretentie iets academisch over Sjabtai Zwi toe te voegen. Hij doceerde in de jaren zestig in Istanbul, rommelde op een dag tussen zeldzame boekjes in een joodse boekwinkel en stuitte op een verslag over de valse joodse messias die in 1676 als moslim in ballingschap overleed. Dat verhaal liet Freely niet meer los, maar pas veertig jaar later kon hij het spoor van Sjabtai Zwi volgen.

In The Lost Messiah vertelt hij voor leken de geschiedenis van Sjabtai Zwi en de sabbatiaanse beweging doet hij verslag van zijn speurtocht naar de resten van het sabbatianisme. Vooral dat gedeelte verrast: ook vandaag lopen in Turkije volgelingen van Sjabtai Zwi rond, mensen die uiterlijk leven als moslim maar zichzelf joden noemen, die bij de geboorte naast een Turkse ook een geheime Hebreeuwse naam krijgen, die een sabbatiaanse kalender volgen en wachten op de terugkeer van de messias - Sjabtai Zwi.

Heel summier is zijn biografie als volgt: hij werd in 1626 in Smyrna (Izmir) geboren, als rabbijn opgeleid, ingewijd in de Kabbalah en rond 1652 door de rabbijnse autoriteiten verbannen vanwege aanstootgevend gedrag. Hij trouwde bijvoorbeeld met de Tora en at op de negende Av, een belangrijke vastendag. Daarna begaf Sjabtai Zwi zich naar Saloniki, waar hij werd verbannen, naar Istanbul, waar hij werd verbannen, weer terug naar Izmir, waar hij in 1662 uit eigen beweging vertrok, naar Palestina. In het voorjaar van 1665 ontmoette Sjabtai Zwi de jonge geleerde Nathan van Gaza die in een visioen had gehad met Sjabtai Zwi in de hoofdrol. Nathan ontpopte zich als een buitengewoon charismatisch profeet. Eind mei riep hij Sjabtai Zwi uit als de messias, en een paar dagen later bevestigde Sjabtai Zwi zijn functie. Vanaf dat moment raakte het jodendom in de ban van de woorden van Nathan van Gaza en verspreidde zich het sabbatiaanse vuur. Ook in de joodse gemeenschap in Amsterdam werd alles ondergeschikt aan het geestelijke plan. Zaken werden gesloten, jong en oud vastte, men preekte boete, stichtte broederschappen voor gebed en studie, en twee vertegenwoordigers reisden naar Italië om de messias te begroeten.

Aan het enthousiasme kwam een eind toen Sjabtai Zwi, terug in zijn geboorteland om het religieuze leven vorm te geven, op aandrang van de grootvizier werd gearresteerd. In september 1666 ging Sjabtai Zwi over tot de islam. Later werd hij nog verbannen naar Dulcigno, aan de Adriatische Zee.

Eerdere messiaanse bewegingen, van Bar Kochba in de tweede eeuw en later, waren geografisch beperkt. Sjabtai Zwi zelf was manisch-depressief, maar het sabbatiaanse messianisme zette het universele jodendom in vuur en vlam, tot in Jemen, Marokko, Italie of Polen.

Gersjom Sholem, de beroemde historicus die bijna vijftig jaar geleden het gezaghebbende werk over Sjabtai Zwi schreef waarop ook Freely zich baseert, gaf als verklaring daarvoor de dominantie in het joodse geestelijke leven in de zeventiende eeuw van de lurriaanse kabbalah, die vol was van messiaanse spanning.

Helemaal afgelopen was het met de bekering van Sjabtai Zwi niet. Nog een tijd lang geloofden allerlei eminente rabbijnen in Sjabtai Zwi als de messias en waren ze overtuigd dat zijn overgang naar de islam een mystieke betekenis had. Zo'n tweehonderd joodse families volgden zijn voorbeeld. Na zijn dood vestigden ze zich in Salonika, waar zijn weduwe woonde. Daar bekeerden zich in 1683 nog eens driehonderd joodse families en masse tot de islam. Binnen het Ottomaanse Rijk werden ze als groep onderscheiden en donme genoemd, overlopers. Door immigratie van joodse bekeerlingen van elders groeide hun aantal en aan het begin van de twintigste eeuw leefden in Salonika naar schatting 15000 donme. In 1924 werden ze naar Turkije verplaatst.

Volgens Elqayam, bezig met de geschiedenis van de joodse mystiek aan de universiteit van Bar Ilan in Israël, zijn er wereldwijd nog veertigduizend donme-afstammelingen. De meesten wonen in Istanbul. Het is, aldus Elqayam, een gemeenschap in crisis. Voor ouderen leeft het sabbatianisme soms nog, maar jongeren zijn ofwel seculier en willen opgaan in de Turkse samenleving of ze identificeren zich als joden. In beide gevallen stuiten ze op problemen. Aan de donme kleefde in de Turkse samenleving altijd al een stigma. Turkse fundamentalisten schilderen hen af als vijandig en zionistisch.

Ilgaz Zorlu, een donme die een jaar geleden tot het jodendom is bekeerd, schreef in 1998 een boek over de identiteitscrisis binnen de donme-gemeenschap. Het wekte opschudding omdat Zorlu er de donme-afkomst van prominente en minder prominente Turken in onthult. Alle sabbatianen met wie Zorlu contact zocht, ontkenden een relatie met 'Saloniki'. ,,We leven alsof er met onze buren geen verschil bestaat'', schrijft Zorlu, ,,maar in feite behoren we tot een geheime sekte die in eigen huis de mystieke cultuur levend houdt.''

Omgekeerd zien de joodse autoriteiten de donme niet als joden maar als moslims. Van wieaan het joodse leven wil deelnemen, eisen ze dat hij zich bekeert. In het joods museum in Istanbul is er voor Sjabtai Zwi evenmin plaats.

Elqayams positie jegens de donme is opmerkelijk. Hij heeft er wetenschappelijke belangstelling voor, hij gelooft in Sjabtai Zwi als een messias, hij helpt leden van de groep bij hun bekering. Praten met Elqayam is tergend omdat hij veel weet en weinig prijsgeeft, de wens van de donme tot geheimhouding respecterend. In zijn eigen publicaties kan hij dat makkelijk. Hij schrijft over historische documenten en vertaalt donme-dichters uit het ladino in het Hebreeuws.

Elqayam: ,,Ik sta ertussenin. Ik ben onderzoeker, maar ook volgeling. Mijn eerste contact met de sabbatiaanse beweging heb ik te danken aan mijn eigen afkomst. ,,Mijn familie woonde eeuwenlang in Gaza, waar de profeet Nathan altijd beroemd is gebleven. Over hem gaat mijn proefschrift. Daarnaast heb ik een rationele belangstelling voor de anarchistische houding van de sabbatianen ten opzichte van geloof.''

Anarchistisch? Sjabtai Zwi keerde het hele religieuze stelsel om. De naam van God mocht juist wél worden uitgesproken, vrouwen werden opgeroepen uit de Tora te lezen, vastendagen werden feestdagen, het leven van de donme werd niet door tien maar door achttien geboden gereguleerd. Een daarvan beveelt het huwelijk binnen de eigen gemeenschap, met alle medische gevolgen. En tijdens het 'feest van het lam' werd buitenechtelijke seksueel verkeer aangemoedigd. Elqayam voegt eraan toe dat de domne-kinderen die uit deze ceremonie voortkomen zelfs als heiligen beschouwen. Het officiële rabbijnendom heeft er moeite mee. Het beschouwt de donme niet als joden omdat er bastaarden rondlopen. Een ander bezwaar is het voortdurend geloof in Sjabtai Zwi. Iemand die, begeleid door Elqayam, in Israël het bekeringsproces doorliep, werd door de rabbijnen gevraagd of hij nog in Sjabtai Zwi geloofde. Jazeker, antwoordde hij, waarom niet? Jullie geloven toch ook in de Lubavitcher rebbe? Maar de rabbijnen zagen de overeenkomst niet in en weigerden verder te gaan.

Elqayam ziet Sjabtai Zwi als een van meerdere messiassen in de joodse geschiedenis - mensen die oproepen tot innerlijke hervorming. Net als de donme gelooft hij dat Sjabtai Zwi nog leeft, net als de profeet Eliah.

Hoe verklaart hij de bekering van Sjabtai Zwi? Toen deden al verschillende theorieën de ronde. Het volk Israël zou nog niet klaar zijn voor de verlossing ofwel men zei dat diens bekering een test was voor Israël. Maar in de donme-theologie is er geen rationale verklaring. ,,De bekering van Sjabtai Zwi is een groot mysterie'', aldus Elqayam. ,,Het was een esoterische daad die niet is te verklaren. Sterker nog, over de bekering dien je te zwijgen.''