Yo-Yo Ma mag zijn handen dichtknijpen

recensie AMSTERDAM - Yo-Yo Ma mag zijn handen dichtknijpen met de vele prominente cultuurdragers in zijn Zijderoute Festival. Je hoeft geen purist te zijn om de waan van deze 'would be' wereldburger te doorzien, die denkt van elke oppervlakkige ontmoeting tussen verschillende muziekvormen een welluidende cross-over te kunnen maken: het waren de sterk in de traditie ingebedde concerten in het Amsterdamse Tropentheater, die het festival van een hopeloze ondergang redden.

Op de dag van het koninklijk huwelijk besloten de liefhebbers van diepgewortelde cultuur in groten getale de vrolijke nationale operette te verruilen voor de eeuwenoude triestheid van de Perzische klassieke muziek. In kleermakerszit op een breed Perzisch tapijt lieten de vier meestermuzikanten het uitverkochte theater drie uur zwelgen in zinderende composities, geschreven door tar-speler Hossein Alizadeh. Het hese geluid van Kayhan Kalhors kemenche (spijkervedel) en de blikkerige, banjo-achtige klanken van de tar (langhalsluit), gaven met al hun rauwheid een ongekende expressie aan de muziek, culminerend in de ingetogen, maar met emotie beladen vocalen van Mohammad Reza Shajarian. Het getourmenteerde stemgeluid van de tot Iraans nationaal erfgoed uitgeroepen zanger kreeg overtuigende bijval van zijn zoon Homayoun. Met korte roffels en felle accenten toonde deze zich bovendien een virtuoos op de tombak (kelkdrum). In gedachten lieten de noodlotsklanken je door het desolate maanlandschap van Iran dwalen.

Improvisatie is een belangrijk element in deze klassieke muziektraditie. Maar omdat de akkoorden zonder veel variatie blijven doorklinken staat ze mijlenver af van bijvoorbeeld de jazz. De rijk versierde melodielijnen kronkelen door elkaar, net zoals de patronen op de Perzische tapijten. In westerse oren lijkt het soms een beetje op Ierse volksmuziek.

Zoals gebruikelijk waren ook zaterdag de gezongen teksten afkomstig uit de Perzische dichtkunst. Deze passages kregen gestalte in een vrij spreekritme en wisselden af met uitgesproken metrische volksmelodieën, strak meegeklapt door menig ingewijde bezoeker.

Het zijn de reacties van het publiek waaruit de Iraanse muzikant zijn inspiratie put en die het verloop van een concert mede bepalen. Traditioneel werd deze muziek in besloten kring uitgevoerd, bijvoorbeeld in iemands woonkamer. Tegenwoordig gaat veel van die intimiteit in opnamestudio's en concertzalen verloren. In een interview zei Shajarian eens: ,,Een optreden is als een voetbalwedstrijd, je weet van te voren nooit wat de uitslag is.'' Gelukkig bestond zeker de helft van de zaal zaterdagavond uit Iraniërs.

We konden dan ook genieten van een 'onvervalste' demonstratie van een door alle tijden standvastige muziekcultuur. Te midden van de populaire wereldmuziekjes waarmee kartrekkers als Yo-Yo Ma momenteel de niet-westerse muziekmarkt overspoelen, blijft de klassieke muziek van Iran voor westerse oren grotendeels in mysterieuze nevelen gehuld. Of zoals de zaterdag door Shajarian gezongen strofe van de dichter Hafez het verwoordt: ,,Verspreiden wou de kaars het zielsgeheim der eremijten. God zij dank! Haar harts mysterie heeft haar lonttong eerst verkoold.''