Het schilderij dat zich aan het oog ontrekt

Het eerste abstracte schilderij ter wereld kwam in 1876 oog in oog met zijn toeschouwers te staan. Niet aan een museumwand maar op een scheepswand. Tot vandaag de dag heeft het esthetische en vooral behoedende betekenis. Wereldwijd is het in één oogopslag herkenbaar en duidbaar, terwijl het toch elke drie maanden opnieuw wordt overgeschilderd.

Het schilderij herbergt een aangename paradox: het onttrekt zich keer op keer aan het oog. Zolang je het in de peiling hebt, gaat het voor de wind. Zodra je het uit het oog verliest, dreigt er subiet gevaar.

Officieel tot 'Plimsollmerk' gedoopt, heeft het schilderij talloze bijnamen. Laadlijn, nautisch ijkpunt, uitwateringsmerk of maximum diepgangsmerk, maar misschien is 'zinkpunt' nog de beste bijnaam. Het staat midscheeps afgebeeld op de flanken van elk koopvaardijschip, en schrijft daar voor tot waar de waterlijn mag komen. Zodra een vrachtvaarder zwaarder wordt beladen, verdwijnt het schilderij in zee en klimmen golven door de spuigaten aan boord.

De Britse steenkolenhandelaar en het latere Lagerhuislid Samuel Plimsoll (1824-1898) ontwierp het nautisch-maritieme ijkpunt om een eind te maken aan de ermbarmelijke tochten van de 'coffin ships' of drijvende doodskisten die in zijn dagen over de wereldzeeën zwalkten. Rederijen belastten hun schepen naar eigen goeddunken en maalden niet om kapiteins die voor overbelasting waarschuwden. Vaak waren reders juist op ondergang van schip en lading uit: te hoge premies en verdeeld over verschillende verzekeringsmaatschappijen dekten het verlies ruimschoots.

Plimsoll trok zich het lot van steeds opnieuw verdronken lading en bemanning aan en boekstaafde zijn aanklacht tegen misstanden in de Britse scheepvaart in 'Our Seamen'. Daarin bericht hij over frauderende werven die schepen onverantwoord verlengden, over verzekeringsspeculatie en over schepen die onderbemand naar zee togen. Na langdurige tegenstand ging het Lagerhuis in 1876 overstag door de hervormingswet 'Merchant Shipping Act' aan te nemen. Vanaf dat moment moest elke zeegaande vrachtvaarder Plimsolls laadmarkering op beide flanken dragen, waardoor in de haven al te zien is hoe zwaar het schip is geladen.

Taal en teken van het Plimsollmerk zijn van verbluffende eenvoud en schoonheid. En kunstzinnig gezien van een zekere dwingendheid, ook al blijft er voor de hedendaagse matroos nog iets te kiezen nadat hij de eerste menie-lagen heeft aangebracht. De tekens moeten donker op een lichte achtergrond worden aangebracht, of licht op een donkere achtergrond. Het doeltreffendst schildert de zeeman het Plimsollmerk in brandweerrode achtergrond, met daarop de aanwijzingen melkwit. Dat is een kleinkwastig en dus secuur karwei, dat in ongeladen toestand buitenboord op een touwplank gezeten wordt verricht. Als de vrachtvaarder in dok wordt bijgekalefaterd, is het herschilderen van het Plimsollmerk zowel een handtekening van de meester als een nauwgezette 'finishing touch'.

Het hoofdpersonage vormt de cirkel met daar doorheen een horizontale lijn. (Later doorgestileerd in het huisteken van London Transport.) De doorgaans links geplaatste letter L en de rechts gesitueerde R staan niet voor 'left' en 'right' (linksrechts-kwesties worden op zee nou eenmaal stuur- en bakboordelijk opgelost) maar verwijzen naar de classificatiemaatschappij Lloyds Register of Shipping. Naast de cirkel kunnen ook de letters R en M, of B en V staan voor Duitse of Franse classificatiemaatschappijen, die vooraf de bouwtekeningen en het schip tijdens de bouw moeten goedkeuren. Soms is nog te zien dat iemand het Plimsollschilderij heeft 'verhangen'. De wit geschilderde tekens staan dan een meter boven de oorspronkelijke laadlijn, die weliswaar in de wandkleur van het schip is weggeschilderd maar in de gelaste lijnen toch zichtbaar blijft. Geen kwestie van piraterij of anderszins ijkpuntontduiking, maar van een nieuwe registratie. Nieuwe en anders ingedeelde scheepsluiken bijvoorbeeld, hebben meteen invloed op het nieuwe laadvermogen.

Twee kam- of harkvormige geraamten omarmen de cirkel. Zij verwijzen naar het vaarniveau in zoet en in zout water, en naar arctische, tropische, zomerse en winterse omstandigheden.

Plimsolls nautisch-maritieme laadmerk kreeg tevens een gemoedstoestandelijke duiding. Degene die te veel hooi op zijn vork neemt, passeert tegelijkertijd zijn particuliere Plimsollgrens.