Jeffrey Eugenides' interseksuele puber heeft nergens last van

recensie Negen jaar geleden schreef Jeffrey Eugenides een schokkende roman: The Virgin Suicides. Hierin vertelt hij het verhaal van een beschaafd gezin in een keurige Amerikaanse buitenwijk waarvan de vijf tienerdochters een voor een zelfmoord plegen. De een grijpt een mes, de ander steekt haar hoofd in de oven en weer een ander hangt zichzelf op.

Het waarom van deze nachtmerrie blijft in mysteriën gehuld. Eugenides voelt zich niet geroepen een verklaring te geven voor het extreem zelfdestructieve gedrag van de dochters, waardoor er na lezing een zeer verontrustend gevoel blijft hangen: had je nou maar geweten waardoor het kwam, dan kon je het als ver-van-mijn-bed-show opzij schuiven. Nu lijkt dit drama in principe elk gezin te kunnen overkomen, en dat is extra beangstigend. Ook de sensatieloze, bij vlagen tragikomische wijze waarop het verhaal wordt verteld, bijna alsof het om iets heel gewoons gaat, draagt bij aan het beklemmende gevoel dat de roman oproept.

Eugenides' tweede roman, Middlesex, heeft diezelfde toon en speelt zich in dezelfde suburb af, ditmaal in een gezin waarvan de dochter, Calliope, er op veertienjarige leeftijd achterkomt dat ze interseksueel is: ze bezit zowel vrouwelijke als mannelijke geslachtkenmerken. Omdat de mannelijke overheersen, neemt ze het besluit voortaan als jongen -Cal- door het leven te gaan.

Het verhaal wordt verteld door Cal zelf, die inmiddels eenenveertig is. Ook in deze roman blijkt Eugenides zeer terughoudend met het geven van informatie, en ook hier vermijdt hij het van de gender-verandering van Calliope iets sensationeels te maken. Het waarom doet hij dit keer wel uit de doeken: Cal is interseksueel vanwege een genetische afwijking, veroorzaakt door inteelt in zijn familie. Zijn Griekse grootouders waren broer en zus, en zijn ouders waren achterneef en -nicht. Maar waar een coole verteltrant en gebrek aan psychologische verklaringen in 'The Virgin Suicides' zorgden voor beklemming, maken dezelfde factoren Cal tot een afgevlakt personage, dat nauwelijks tot leven komt.

Dit is niet de hele roman zo. Voor het vertellen van zijn geschiedenis gaat Cal terug naar het leven van zijn grootouders, omdat het voor zijn gevoel allemaal met hun incestueuze relatie begonnen is. De hoofdstukken waarin broer en zus het Griekse platteland ontvluchten, ternauwernood ontsnappen aan het oprukkende Turkse leger dat dorpen plundert en in brand steekt, gevolgd door hun moeizame nieuwe start in Detroit, zijn prachtig geschreven. Tijdens hun eerste kennismaking met de grote stad, de wolkenkrabbers en de warenhuizen, voel je hun ontreddering: ,,Bij het zien van die intense drukte kregen mijn grootouders' ogen een glazige uitdrukking: al die voortdenderende, bellende trams en die zwarte auto's die almaar uitweken en weer invoegden. [...] Desdemona leunde achterover. Ze had nu al last van de angst die alle mogelijke moderne gemakken haar in de loop der jaren zouden inboezemen, vooral auto's, maar ook broodroosters, sproeiers en roltrappen.''

Calliopes ouders zijn al meer geassimileerd en weten zich, dankzij hun keten hotdogrestaurants, op te werken en een groot, vrijstaand huis te kopen in een buitenwijk van Detroit.

Calliope zelf is op en top Amerikaanse tiener. In de beschrijving van de eerste veertien jaar van haar leven weet Eugenides veel sympathie voor het levenslustige, ondernemende meisje te wekken.

In haar puberteit krijgt Calliope voor het eerst het gevoel anders te zijn. Ze krijgt geen borsten, haar menstruatie blijft uit en haar gelaatstrekken worden hoekiger. Haar ouders schakelen een genderspecialist in, die met zijn weinig subtiele manier van optreden Calliope in paniek doet vluchten voor het medische circus dat haar boven het hoofd hangt. In San Francisco begint ze een nieuw leven als jongen: Cal.

De paniek van Calliope, die haar hele wereldbeeld op de kop gezet ziet, is volkomen aannemelijk maar het is ook een van de laatste keren dat Eugenides het gevoelsleven van zijn personage geloofwaardig weet neer te zetten. Wat volgt is absurd. De beschermd opgevoede Cal sluit zich in San Francisco moeiteloos bij een groep zwerfjongeren aan. Zonder er veel problemen mee te hebben werkt hij een paar maanden als rariteit in een seksclub, waarna hij weer naar huis terugkeert. Hier maakt zijn broer grappen over de verandering en accepteert zijn moeder al snel dat ze nu twee zonen heeft.

Voor een vijftienjarige die net van genderidentiteit is gewisseld, moet dit toch een ingrijpende periode zijn, maar nergens lees je hoe Cal zijn interseksualiteit nou eigenlijk ervaart. Hoe is het hem na zijn thuiskomst gelukt verder te gaan? Hoe reageerden zijn vrienden en vriendinnen? Hoe is hij onder een medische behandeling uitgekomen? Eugenides geeft die antwoorden niet. Sterker nog, hij gaat de vragen uit de weg door Cal pas weer te laten opduiken als hij eenenveertig is. Wat er in de tussenliggende zesentwintig jaar is gebeurd, hoe Cal zijn leven als man heeft vormgegeven, komt de lezer niet te weten.

In een interview zei Eugenides onlangs dat hij er in zijn boeken niet naar streeft het gewone bijzonder te maken, maar het bijzondere gewoon. Maar in hoeverre kun je het leven van iemand als Cal 'gewoon' maken zonder aan geloofwaardigheid in te boeten? Alles wat Cal er zelf over zegt is dat hij de overstap enkel heeft gemaakt vanwege een 'hunkerend verlangen' en de signalen die zijn lichaam in de puberteit begon af te geven. Dat is mager. Had Eugenides in een boek van ruim 600 pagina's niet een diepere kijk in de ziel van een interseksueel kunnen geven? Het is te waarderen dat hij Cal niet in een hokje plaatst zoals de medische wereld graag mag doen, en het is ook te waarderen dat hij Cal buiten de interseksbeweging houdt, zodat zijn hoofdpersoon geen medisch geval wordt, of vertegenwoordiger van een groep.

Maar het gaat wringen als dat individu vervolgens geen psychologische bagage meekrijgt. Het resultaat is dat het gedrag van Calliope begrijpen is, maar dat van Cal niet meer. Anders dan bij 'The Virgin Suicides' werkt het weghouden van informatie hier contraproductief. Waar het verhaal door had moeten gaan, maakt de schrijver een reusachtige tijdsprong, en komt uit bij een volwassen personage in wie de tiener van weleer met geen mogelijkheid meer te herkennen is.