Met een wichelroede door de wijk

recensie In Apeldoorn ligt De Maten, een heel gewone nieuwbouwwijk uit de jaren zeventig. Tienduizend bewoners zijn er, op papier, nog steeds rooms-katholiek of protestant. Hoe denken ze over levensvragen? En waarom komen ze nauwelijks meer in de kerk?

Vijfentwintig jaar geleden, zegt Peter Hendriks, zat er in deze wijk 'een enorme spirit'. ,,Daar hoor je mensen nóg met weemoed over praten. Er was hier niet zoveel sociaals, behalve de kerk. Nu zie je dat je het inhoudelijk moet verdienen.''

Wat er nu werkelijk leeft onder kerkleden - dat wilden ze in Apeldoorn weten. Om precies te zijn, in De Maten, zo'n kindvriendelijke verdwaalwijk uit de jaren zeventig. De wijk telt dertigduizend inwoners, met een doorsnee inkomensniveau, en weinig allochtonen. Middenin staat De Drie Ranken, godshuis voor rooms-katholieken, én voor gereformeerden en hervormden, sinds tien jaar verenigd in een Samen-op-weggemeente.

Officieel zijn zo'n tienduizend Matenbewoners nog lid van De Drie Ranken. Vierduizend adressen stellen prijs op toezending van het kerkblad. In de praktijk, bekend beeld, is maar een klein deel van de ingeschrevenen daadwerkelijk actief.

Wijkpredikant ds. Peter Hendriks (49) begon een grootscheeps onderzoek onder de kerkleden in De Maten. Het onlangs verschenen Geloof ligt op straat is de weerslag daarvan. De kerken gaven een kleine subsidie, Sow-scriba Bas Plaisier en kardinaal Simonis hun zegen in het voorwoord.

Vijf jaar geleden deed De Drie Ranken ervaring op met een soortgelijk project onder jongeren. Het kerkelijk jeugdwerk zat in een crisis, zegt Hendriks. Honderdvijftig veertien- tot twintigjarigen kregen thuis bezoek, ze mochten vertellen wat ze hoog zat. ,,De uitkomst lag als een steen op onze maag. De jongeren zeiden allemaal: in de kerk beleven wij helemaal niks. En dat vonden zelfs jongeren die nog naar de kerk gaan. Dit kan zo niet langer, hebben we toen gezegd. Er lag een gapend gat.''

Zo ontstond Het Hemels Gelag, tweewekelijkse zondagsvieringen op een jongerenvriendelijk uur, met een compleet 'vernieuwende' liturgie. Geen preek, wel een soort talkshow, veel muziek, veel stilte. Hendriks: ,,Daar is geen enkele oppositie tegen geweest. De voltallige kerkenraad schaarde zich erachter. Dat bereik je alleen als je zo'n breed onderzoek hebt gedaan.''

Nu is hetzelfde herhaald bij volwassenen. Er kwam een projectgroep, er werd een representatieve greep gedaan uit het ledenbestand. In respons wonnen de protestanten: 62,7 procent van de aangeschreven Sow'ers wilde meedoen, tegen 40,4 procent van de katholieken. Liefst 654 kerkleden uit De Maten lieten zich uiteindelijk uitgebreid bevragen.

Zo'n honderd vrijwilligers gaven zich op voor de huisbezoeken. Ze lieten de blijde boodschap - zo ze die al hadden - thuis. ,,Het was met een wichelroede gaan door de wijk. We wilden weten: welke vragen houden u werkelijk bezig?'' Eenvoudig, zegt Hendriks, was het niet voor de vrijwilligers. ,,Hoe makkelijk praat je nou over geloven? Met je partner lukt meestal nog wel. Maar met familie of op de sportclub? Dat vindt iedereen moeilijk. Zo'n gesprek maakt vaak heel emotionele reacties los. En dan stop je er maar mee.'' Katholieke vrijwilligers hadden er nog meer moeite mee dan protestanten. ,,Die hebben sneller de neiging om te zeggen: dat kan ik niet, ik weet niks van de Bijbel.'' Maar allemaal vonden ze het na afloop een 'ontroerende ervaring', zegt Hendriks.

De bezochte groep bleek veel mensen te tellen die nauwelijks meer in de kerk komen. 'Randkerkelijk' wil de wijkpredikant ze niet noemen. ,,Ik heb niet de neiging om de passieve leden af te vallen. Er leven vragen zat bij deze mensen. Dat ze zo denken over de kerk heeft veel te maken met ons aanbod. Is er genoeg ruimte voor mensen om te groeien? Voor ontmoeting? Voelen ze zich wel door de geloofsgemeenschap uitgenodigd?''

Uit de verzameling antwoorden trok Hendriks 135 conclusies. Samen geven ze een mooi beeld van de hedendaagse, niet al te kerkse, worstelende gelovige. Zo wint de 'eigen ervaring' het in De Maten ruimschoots van dogma's. Over God denken ze er veel na, Jezus heeft ernstig aan populariteit ingeboet. De Bijbel speelt nauwelijks een rol van betekenis. En geloven kan volgens menig Matenaar heel goed zonder kerk.

'Mooi om te zien' vond Hendriks hoe het oude, 'negatieve' godsbeeld op sterven na dood is. De almachtige God die alles bestiert wijzen de Matenaren af. ,,We hebben het materiaal een paar keer bekeken, maar het zat er niet in. Dat kan er ook mee te maken hebben dat we niet goed hebben geluisterd. Want mensen zeggen wel: alles hangt met alles samen, niks gebeurt zomaar. Alleen zien ze geen aanleiding om daar een almachtige God achter te zoeken.'' New-ageachtige ideeën trof Hendriks, tot zijn verbazing, nauwelijks aan. ,,Dat had ik wel verwacht. Ik heb zelf de indruk dat new age zo'n beetje voorbij is. Ondanks die stapels Walsch in de boekhandels.''

Zelf is Hendriks (,,Ik ben hiervoor accountant geweest'') lyrisch over het statistisch materiaal. ,,Juweeltjes zitten ertussen. Neem de grafiek over waar mensen steun vinden voor hun levensvragen. Jongeren onder de dertig noemen hun ouders als belangrijkste steun, en ik denk dat veel ouders daarover verbaasd zullen zijn. Maar ouders moeten 65 worden voordat de kinderen in beeld komen als steun. Dan denk ik: waarover praten ouders en kinderen in godsnaam? Hoe open zijn die gesprekken? Daar moeten we het dus in de wijk over hebben: hoeveel ruimte geef jij aan je kinderen?''

Met de 135 conclusies, én de aanbevelingen gaat De Drie Ranken aan de slag. ,,We zouden als geloofsgemeenschap niks voorstellen als we de uitkomsten niet heel serieus zouden nemen.''

Nee, de predikant heeft zich nooit afgevraagd of het kerkbezoek is gestegen door het project. ,,Ik hoef dat niet te weten. Veel belangrijker vind ik: als ze over die drempel zijn gegaan, wat ervaren ze dan?''

Want dat is wat hedendaagse gelovigen ten diepste willen, blijkt uit het onderzoek: ze verwachten van hun geloofsgemeenschap steun, inspiratie, bemoediging, geborgenheid. Hendriks: ,,Rationaliseren doen we al genoeg. Nu moeten we maar voorrang geven aan de ervaring.''