De scherpste geest onder de VS-arabisten

recensie Midden-Oosterlingen moeten zich niet langer afvragen wat anderen hen hebben aangedaan maar welke fouten ze zelf hebben gemaakt. Ze krijgen die raad van Bernard Lewis, de vlotste pen en scherpste geest onder de Amerikaanse kenners van het Midden-Oosten. En een van de goeroes van president Bush. Lewis geeft zijn advies aan het eind van zijn boek 'Wat is er misgegaan? De betrekkingen tussen het Westen en het Midden-Oosten'. De Nederlandse vertaling van 'What went wrong?' verscheen deze week.

Lewis onderzoekt waarom het Midden-Oosten, eens superieur, in de versukkeling is geraakt. Een proces dat minstens vijfhonderd jaar geleden is begonnen en waarvan het einde volgens Lewis niet in zicht komt, zolang Arabieren anderen de schuld geven en niet de fout bij zichzelf zoeken. Als ze op die heilloze weg voortgaan dan kan, zoals Lewis het uitdrukt 'het zelfmoordcommando de metafoor worden voor de hele regio'. Hij voorspelt dat het Midden-Oosten zelfs de kans loopt opnieuw gekoloniseerd te worden.

Lewis goede raad roept vragen op. De titel suggereert dat zijn boek gaat over de betrekkingen tussen het Westen en Midden-Oosten. Als je ervan uitgaat dat de schuld voor de huidige barre relaties niet aan één kant ligt, dan moet je ook de Europeanen en Amerikanen een advies geven. Lewis laat dat na. Samuel Huntington, schrijver van 'The Clash of Civilizations', houdt zijn eigen mensen wel een spiegel voor. Hij noemt als de drie grootste bedreigingen voor de wereld behalve Chinese assertiviteit en islamitisch fundamentalisme ook Westerse arrogantie. Van dit soort zelfreflectie is er bij Lewis weinig te bekennen.

En dan nu het blijde nieuws. Vergeet de actualiteit en je houdt een boeiende verzameling essays over, over een onderwerp dat moslims al eeuwen frustreert, het verval van hun cultuur. Veel thema's zijn lezers van Lewis bekend. Maar hij heeft het talent om zonder te vervelen een verhaal twee of driemaal te vertellen, aan de hand van net even andere voorbeelden, anekdotes en prikkelende vergelijkingen tussen appels en peren. Zoals: islamitische staten zijn even islamitisch als Engeland monarchistisch is...

Pas aan het einde van de achttiende eeuw zag de islamitische wereld in dat ze achterop was geraakt. Die vertraagde waarneming had te maken met onderschatting. Lange tijd hadden Midden-Oosterlingen geen belangstelling voor West-Europa. Voor de Byzantijnen hadden ze wel achting, vanaf de achtste eeuw werden Griekse wetenschappelijke en filosofische geschriften fanatiek vertaald, waarna de Arabieren zelf de sterk theoretische antieke wetenschap verrijkten met het experiment. Maar West-Europa had niets. Tot de weinige islamitische reisbeschrijvingen over die regio behoort een verslag over een zangkoor in Sleeswijk, door de onthutste Arabische toehoorder vergeleken met een roedel blaffende honden.

Westerlingen hadden meer redenen om naar het Midden-Oosten te gaan. Ze sloegen er producten in, die Arabische schepen en karavanen uit Azië haalden. Ze bezochten heilige plaatsen als Betlehem en Jeruzalem. Terwijl in Europa een islamitische infrastructuur ontbrak, troffen Europeanen in het Midden-Oosten wel kerken en geloofsgenoten.

Toen de Midden-Oosterlingen begrepen dat ze achterlagen, vroegen ze zich af wat ze zelf fout hadden gedaan en wat het Westen goed had gedaan. Even is de leer van de Franse revolutie in trek, omdat die van christelijke smetten vrij zou zijn. Maar al snel volgt de ontnuchtering, dat de revolutie even gevaarlijk is voor de islam. Vervolgens komen ze weer op een fout spoor terecht, door alleen 'nuttige', vooral militaire kennis te importeren. Filosofie valt daar niet onder en dat is een verschil met de moslims duizend jaar eerder, die wél de Griekse denkers lazen en zich daardoor een hele wetenschappelijke mentaliteit konden eigen maken.

Lewis voelt er weinig voor de islam als oorzaak van verval aan te wijzen want die godsdienst was er in de bloeitijd ook al. De fanatieke uitwassen van de godsdienst dan? In de tijd dat moslimgeestelijken bij Istanbul een sterren observatorium lieten vernietigen, kreeg Galileï het aan de stok met de paus en liet Calvijn een medicus om geloofsredenen verbranden. Liggen de wortels van het verval in het gegeven dat de Portugezen en later de Nederlanders en Engelsen de doodsteek hebben toegebracht aan de Midden-Oosterse economie, door zelf met schepen handelswaar uit Azië te halen? Ook dat niet: volgens onderzoekers bleef er nog eeuwen in het Midden-Oosten een rijke karavaanhandel bestaan.

Dat de vrachten edelmetaal, die Europeanen vanaf het begin van de zestiende eeuw roofden in Amerika, de prijs van Midden-Oosters goud en zilver hebben gedrukt, ligt voor de hand. Maar dat verplaatst de vraag, want waarom waren het Europeanen die Amerika 'ontdekten'? Waarom hebben Arabische zeevaarders hun pogingen om de oceaan over te steken (zulke pogingen zíjn ondernomen) niet doorgezet?

Misschien is de vertraagde invoering van de boekdrukkunst, drie tot vier eeuwen na Gutenberg, wel de belangrijkste oorzaak van achteruitgang geweest. De straf voor het missen van een communicatierevolutie is zwaar. In de moderne tijd red je het ook niet met een oude Remmington tegen de personal computer.

In zijn slotbeschouwing wrijft Lewis kilo's zout in de wonden, bijvoorbeeld door erop te wijzen dat de Arabieren nu zelfs Azië boven zich moeten dulden. Misschien is hij wat erg somber. Het ontwikkelingspeil is toch wel gestegen, ondanks alle politieke en oorlogsellende. En Arabische leiders mogen een griezelkabinet van hele en halve tirannen zijn, rijp voor elk strafhof, je kunt niet volhouden dat ze geen van allen ooit iets positiefs hebben gedaan.

Soms tref je, ook positief, een indrukwekkende overlevingsdrang aan, zoals in het zuiden van Libanon waar mensen met in Afrika verdiend geld schitterende villa's bouwden, juist in de periode dat hun dorpen in de frontlinie met Israël lagen.

Zelfs met de belangstelling voor westerse kunst wil het wel eens meevallen. Van een Irakese Koerd hoorde ik hoe hij in 1991 met zijn Arabische kolonel in een bunker in Koeweit zat. Terwijl de kruisraketten over hun hoofden vlogen droegen ze elkaar Griekse tragediën voor. Onlangs keerde een Iraakse Dublin-claimant, die een half jaar in Duitsland had overleefd, stralend naar Den Haag terug met de werken van de dichter Rilke onder de arm. Het is niet alles goud wat blinkt, maar zo verrot als Lewis het voorstelt is het evenmin.