Metselwerk op de weg naar hoger

recensie Op conferenties, workshops, themavonden, studiedagen horen dominee Kick Bras en pastor Kitty Bouman steevast: rust ons toe voor het spirituele werk. De dorst naar praktische spiritualiteit is groot. Ze hebben nu een 'Werkboek' gemaakt - hoe dans ik het Onze Vader? Hoe schrijf ik mijn spirituele autobiografie? Hoe lees ik mystieke teksten?

Nog geen jaar na het verschijnen van het handboek Spiritualiteit van de Nijmeegse hoogleraar Cees Waaijman ligt er nu een tweede turf over hetzelfde onderwerp in de boekhandel. Zelfde formaat, maar half zo dik en zonder de wetenschappelijke pretenties die Waaijmans boek aankleven. 'Werken met spiritualiteit' is gericht op de praktijk en geschreven voor pastores, rk en protestants, en voor wie geboeid is door het onderwerp en ermee aan de slag wil.

Dr. Kick Bras en drs. Kitty Bouwman, die de redactie voerden, hebben beiden ruime ervaring op dit terrein en zochten redacteuren aan die dat ook hebben. Aan het boek werkten in totaal 39 mensen mee, een mix van rooms-katholieken en protestanten uit Nederland en België. Bras en Bouwman zien hun boek duidelijk als een aanvulling op het handboek van Waaijman. Bras: ,,Waaijman maakte de bouwtekening, wij leveren het metselwerk. Ons boek heeft door de opzet vooral waarde voor de directe praktijk.'

Bras is Samen op weg-predikant in Hilversum en academiepastor en docent spiritualiteit aan de Theologische Universiteit in Kampen. Bouwman is parttime pastor in een verpleeghuis in Hoorn, spiritueel vormingsleidster bij twee franciscaanse congregaties, legt zich toe op geestelijke begeleiding, sacrale en liturgische dansen en is docente spiritualiteit aan de pastorale school in Amsterdam. Samen zitten ze in de redactie van het tijdschrift voor spiritualiteit Herademing, waarvan Bras voorzitter is. Veel van de door hen aangezochte auteurs komen uit het circuit van dit blad.

Bras en Bouwman hebben de laatste jaren steeds meer signalen opgevangen, in workshops bijvoorbeeld en tijdens lezingen, dat er bij pastores maar ook bij vele anderen binnen en buiten de kerken behoefte is aan toerusting op het gebied van praktisch werken met spiritualiteit. Bras: ,,Ik merk dat er een toenemende behoefte is aan kennis van de bronnen op dit gebied, aan het ontwikkelen van een eigen spirituele attitude en aan werkvormen. Bij dat laatste denken mensen in eerste instantie aan meditatie, het werken met mystieke teksten en bidden. Maar er zijn veel meer vormen mogelijk, zoals meditatief schilderen, bibliodrama, werken met symbolen, dans en lichaamstaal.' Bouwman: ,,Tot het einde van de Middeleeuwen was religieuze dans heel gewoon. Daarna werd lichaamstaal uit de religieuze context verbannen, maar nu mag het lichaam weer meedoen, overeenkomstig het woord van Paulus dat 'het lichaam de tempel is van de geest'.'

Als illustratie van de behoefte bij pastores aan praktische scholing op spiritueel gebied vertelt Bras dat hij onlangs is benaderd door een groep van dertig predikanten uit de drie noordelijke provincies, die willen leren mediteren.

Ook Bouwman merkt aan den lijve hoe groot de dorst naar praktische spiritualiteit is. De franciscaanse congregaties waar zij als spiritueel vormingswerkster in dienst is, krijgen jaarlijks maar liefst 1600 aanmeldingen binnen voor cursussen op dit gebied. Of het nu gaat over bidden door de eeuwen heen, mystieke teksten lezen of het schrijven van een spirituele autobiografie, de vraag is enorm.

Terwijl de behoefte aan een verschuiving van leer naar leven en van openbaring naar ervaring bij een deel van de kerkbevolking steeds meer voelbaar wordt, is daarvan in de theologische opleidingen nog weinig tot niets te merken. Alleen aan de Theologische universiteit in Kampen, waar Bras docent spiritualiteit is, behoren colleges spirituele vorming tot de verplichte lesstof. ,,De studenten, toch vooral gekneed in het afstandelijke theologiseren, moeten er nog erg aan wennen. Ik werk met hen aan het schrijven van een spirituele autobiografie. Eerst vraag ik hen de belangrijkste ontwikkelingen uit hun leven op te schrijven en daarna de geloofslijn daarin aan te brengen. Ook schilderen, bibliodrama en mediteren over de eigen spirituele groei komen hierbij aan de orde. Daarna gaan de docenten bijbelse, praktische en systematische theologie daarop met de studenten reflecteren. We zijn onze weg in deze samenwerking nog aan het zoeken.'

Hoewel steeds meer predikanten en rk pastores oog krijgen voor de behoefte van kerkleden aan verdieping van hun geloofservaring, hebben de institutionele kerken over het geheel genomen structureel nog weinig te bieden op dit terrein. Buiten de kerken om heeft de rk wereld, met haar kloosters en (vormings)centra voor spiritualiteit, in dit opzicht een voorsprong.

Bras: ,,Dat kennen wij niet. In de protestantse wereld zijn er weinig van zulke steunpunten voor predikanten.' Desondanks is hij optimistisch over de protestantse kerken. De honger naar spiritualiteit bij predikanten en gemeenteleden vertaalt zich volgens hem in steeds meer activiteiten op dit gebied, zoals Taizévieringen, cursussen meditatie, meditatief schilderen en boetseren, kerk en kunst en bijvoorbeeld een oecumenisch café. De voorbeelden komen uit zijn eigen gemeente in Hilversum, maar uit zijn contacten in het veld weet hij dat hij zeker niet als enige hiermee bezig is.

'Werken met spiritualiteit' mag dan een dik boek zijn, het kent een heldere indeling en is zeer toegankelijk geschreven. Het eerste deel bevat enkele inleidingen, over de vraag naar spiritualiteit, ontwikkelingen op dit gebied in de kerken en de uitdaging van bijbelse spiritualiteit voor deze tijd. Deel 3 biedt achttien bijdragen over grote gestalten uit de geschiedenis van de christelijke spiritualiteit. Hier treft men niet alleen het bekende rijtje vrouwelijke en mannelijke mystici aan, maar ook bijdragen over de spiritualiteit van Calvijn en van Luther, over de Nadere Reformatie en de Moderne Devotie en twintigste-eeuwse mystici als Thomas Merton en Dag Hammarskj ld. Om het de lezer mogelijk te maken ook praktisch te werken met deze inleidingen, hebben de auteurs leesfragmenten aan hun tekst toegevoegd.

Bras en Bouwman zijn vooral trots op deel 2, dat handelt over de spiritualiteit van de pastor, en deel 4, dat introducties bevat op een groot aantal praktische werkvormen. De inleidingen op werkvormen zijn niet toereikend om meteen een cursus te beginnen, maar maken wel helder waar het om gaat en bieden een eerste aanzet. Elk hoofdstuk eindigt met verwijzingen naar boeken die de geïnteresseerde verder kan helpen op het gewenste gebied.

De spiritualiteit van de pastor, deel 2, verkent een in het Nederlandse taalgebied nog vrij onontgonnen terrein. Het bevat artikelen die ingaan op de spiritualiteit van de pastor zelf, de pastor als persoon, en op de relatie tussen professionaliteit en spiritualiteit. Verder wordt er dieper ingegaan op spiritualiteit uitgesplitst naar de verschillende werkvelden van de pastor, zowel in gemeente en parochie als in zorginstellingen.