Op aluminiumpootjes de vijver in gewandeld

recensie Het moest een mooi visitekaart je worden voor de aluminium industrie: een gebouw waar alle informatie over de toepassing van dit uitzonderlijke materiaal te verkrijgen is. De jonge architect Micha de Haas (1964) won de prijsvraag die het Aluminium Centrum uitschreef met een al even uitzonderlijk ontwerp.

Eenmaal uitgevoerd is het gebouw dat aan de waterrijke rand van een industriegebied in Houten (onder Utrecht) staat, een hoogst originele oplossing voor het gestelde doel geworden: een in aluminium gegoten doos die op welgeteld 368 aluminium pootjes van het talud de vijver poogt in te wandelen. Een gebouw dat ondanks zijn sobere uitmonstering een complexe verschijningsvorm oproept en keer op keer intrigerende gezichten heeft.

De Haas had, toen hij op de prijsvraag inschreef, nog weinig ervaring met het bouwen in aluminium. Sterker nog, vier jaar geleden had hij zich nog maar net als zelfstandig architect gevestigd toen hem de advertentie onder ogen kwam. Enige praktische ervaring had hij bij andere architectenbureaus opgedaan, maar het nu in Houten voltooide Aluminium Huis kan toch echt als zijn debuut worden beschouwd. Waarbij meteen de vraag rijst: wie is deze getalenteerde architect? Micha de Haas werd in 1964 in Israël geboren, uit Nederlandse ouders die in de jaren vijftig waren geëmigreerd. In Jeruzalem doorliep hij drie jaar lang de afdeling architectuur van de kunstacademie. Om de studie op een andere inspirerende plek voort te zetten, besloot hij in 1992 naar Nederland te komen. Voor hem had de TH in Delft zo'n grote bekendheid, dat de opleiding hem interessant genoeg leek om af te maken. ,,Op de academie in Jeruzalem werd je heel vrij gelaten. De nadruk lag er op een persoonlijke ontplooiing binnen een wisselwerking tussen kunst en architectuur. De opleiding in Delft was daarentegen gericht op de praktijk, wat in mijn ogen vooral een beredeneerbare architectuur oplevert. Ik ben echter tot de conclusie gekomen dat als je eenmaal iets zeer consequent doorvoert, dat het dan nooit iets kan worden. Juist door tegenstellingen te scheppen en inconsequenties op te roepen, kan er een gebouw ontstaan dat een ziel heeft. Bij het Aluminium Huis ben ik uitgegaan van een grote hoeveelheid kolommen, die de indruk van een berkenbos geven. Maar de ruimte die op de kolommen rust, moet je niet letterlijk zien als een kruin. Ik trek de metafoor niet door, een inconsequentie dus. Zo raak je ook niet gevangen in je eigen associatievermogen.''

De Haas omschrijft zijn identiteit als architect als een 'bruggenbouwer'. ,,Ik sta voor een brug tussen enerzijds een eigenzinnige behoefte aan het maken van een statement, de kunstzinnige uitdrukking van gevoelens over ruimte, en anderzijds het gegeven dat ik mijn opdrachtgever een dienst wil bewijzen. Dat betekent dat ik antwoord moet geven aan de behoefte van de klant. Ik ben me bewust van het feit dat ik het beter weet dan de klant, ik kan zeggen wat ik goed voor hem vind. Ik heb vaak het gevoel dat de klant nog lang niet zo ver is als ikzelf in mijn gedachteproces ben. Je moet de klant verrassen, proberen om hem mee te krijgen. Ik ben eigenzinnig, ja, maar ik ben ook geen ruziemaker. Ik wil het wensenpakket van een project niet zomaar overnemen, maar ik wil zoeken naar de redenen van de opdracht. Dan zoek ik zelf naar een andere formulering. Wat het Aluminium Huis betreft, vond ik dat het niet uitsluitend uit aluminium moest bestaan. Door bijvoorbeeld hout op de vloer te gebruiken, laat je zien dat aluminium een materiaal is dat prachtig in balans is met andere materialen. Uiteindelijk is het een vast vloerkleed geworden, omdat er voor hout geen sponsor was te vinden. Jammer, ik had graag wat meer natuurlijke materialen laten zien.''

Wat zijn omvang betreft is het Aluminium Huis bescheiden gebleven. Het netto grondoppervlak beslaat niet meer dan negenhonderd vierkante meter, dat zijn twee eensgezinswoningen naast elkaar. De Haas: ,,Ik wilde de vorm zo groot mogelijk laten lijken. Dan kun je een volume het best optillen. Dat geeft op zijn beurt de noodzaak van kolommen.''

Oorspronkelijk had hij aan een bos van rond de 1200 kolommen gedacht, een bos zo dicht, dat je er nauwelijks doorheen kon kijken. Financieel was dat echter niet haalbaar. In enkele fasen is het aantal teruggebracht naar 368 kolommen, waarbij het bosidee én de stabiliteit behouden kon blijven. De kolommen hebben net als bomen een wisselende diktes en staan zowel op vaste grond als in het water, zodat een spannend visueel beeld ontstaat. Boven op de kolommen staat een aluminium doos die de kwaliteit van het gebruikte materiaal uitstraalt. De gevelpartij is subtiel geleed met een gebruikelijke maat van 1.20 meter, maar de raamverdeling blijkt veel dominanter uit te pakken. In de kantoorruimtes zijn de spaarzame ramen soms op kniehoogte aangebracht en bieden dus nauwelijks uitzicht. De kantoorzalen krijgen echter ruim daglicht binnen, omdat ze rond twee patio's -in feite lichtschachten- zijn gegroepeerd. Die maken het gebouw tevens vanuit het midden van de begane grond toegankelijk.

De Haas: ,,Ik vond het bij het gevel ontwerp belangrijk dat de doos de indruk wekt dat het één volume is. Ik heb niet gestreefd naar meer gevelvlakken, dat leidt de aandacht visueel te veel af.'' De afwezigheid van veel glas in de buitengevel leidt ertoe dat de aandacht nadrukkelijk naar het interieur getrokken wordt. Zeker wat betreft de expositiezaal (het Aluminium Huis biedt doorlopend informatie over de toepassing van het materiaal aan de hand van displays en een databank), die de voornaamste plek van activiteiten in het Centrum vormt, en de vergaderruimtes, die te huur worden aangeboden, maakt het kantoorgedeelte een in zichzelf gekeerde indruk.

Micha de Haas: ,,Ik heb door deze opdracht veel van het materiaal geleerd. Aluminium biedt een grote mate van vormvrijheid en je invloed als ontwerper kan heel ruim zijn. Je bent in staat om zelf een technisch profiel te maken, op dat gebied heb ik klikprofielen ontworpen die heel innovatief zijn. We zijn erin geslaagd om een reeks van complexe handelingen in één profiel onder te brengen, waardoor het materiaal ook nog eens kostenbesparend werkt.''

Voor De Haas vallen in dit ontwerp verschillende zaken samen. Hij heeft voor het programma van eisen een sterk concept bedacht dat in combinatie met vernieuwende technieken ook een verrassende architectuur oplevert, die ook duurzaam is. De Haas: ,,Het gebouw moet er over vijftig jaar of honderd jaar nog staan. Wat dat betreft gaat mijn belangstelling zeker niet uit naar tijdelijke of wegwerp-architectuur. Als je niet bouwt voor de eeuwigheid heb je geen liefde voor het vak, luidt de uitspraak van de Italiaanse architect Brunelleschi (de eerste renaissancebouwmeester die onder meer de koepel van de dom in Florence ontwierp -CS). Desondanks is het Aluminium Huis honderd procent demontabel. Ik bouw voor de eeuwigheid, maar wil de eeuwigheid niet opzadelen met mijn gebouwen. Een paradox? Als je alle tegenstrijdigheden eruit werkt, kun je zelf ook niets meer toevoegen. Dan gaat het gebouw dood.''