Het schrijfplezier spat van elke pagina bij E. Annie Proulx

recensie E. Annie Proulx: Ansichten. Vert. Regina Willemse. De Geus, Breda; 398 blz. - ¿ 49,90.

Zo is de omslagtekst van 'Ansichten', de tweede roman van de Amerikaanse E. Annie Proulx die in Nederlandse vertaling is verschenen, ronduit misleidend: pal onder de titel staan trots een drietal belangrijke onderscheidingen vermeld: de Pulitzer Prize, de National Book Award, en de Pen/Faulkner Award. Dat alleen die laatste prijs is toegekend voor deze roman en de twee andere betrekking hebben op haar internationale bestseller 'Scheepsberichten', kun je uit die vormgeving absoluut niet opmaken. Bovendien wordt 'Ansichten' aangekondigd als Proulx' tweede roman, terwijl het gaat om haar debuut. Het al te zwaar aanleunen tegen de succesvolle voorganger zou juist argwaan kunnen wekken over de kwaliteit van dit 'nieuwe' boek, maar 'Ansichten' is een roman die prima op eigen benen kan staan.

In achtenvijftig hoofdstukken schetst Proulx het leven van Lloyd Blood, een boerenzoon die in een uitbarsting van woede zijn vriendin om het leven brengt. Hij pakt zijn koffer en gaat er als een haas vandoor, het begin van een zwerftocht die hem vanuit het oosten dwars door de verschillende staten naar het westen van Amerika brengt. Zijn familie houdt hij op de hoogte door af en toe een ansichtkaart te sturen. De afbeelding van de tekst van die kaarten is de opmaat voor de verschillende hoofdstukken.

Zijn reis omspant de periode vanaf de Tweede Wereldoorlog tot aan het eind van de jaren tachtig. Blood probeert op allerlei manieren het hoofd boven water te houden, maar ziet de samenleving om hem heen in snel tempo veranderen: veel boeren is het water al tot de lippen gestegen, modernisering en schaalvergroting in combinatie met lage voedselprijzen eisen hun tol. De oorlogsindustrie groeit explosief en zuigt de jonge mensen naar de stad waar de lonen hoger en het werk minder zwaar is. Blood beproeft zijn geluk nog als pelsjager, als mijnwerker en uraniumzoeker voordat hij op zijn oude dag opnieuw zijn oude stiel oppakt.

Maar de tijden zijn definitief veranderd. Noodlijdende boerenbedrijven worden door onroerend goedhandelaren opgekocht en projectontwikkelaars slaan hun slag. Zo word het leven van Blood een veelzeggende metafoor voor 'het land van de onbegrensde mogelijkheden'.

Het heeft bijna zestig jaar geduurd voordat Annie Proulx als schrijfster debuteerde. Omdat ze brood op de plank moest krijgen voor haar drie zoons, die ze - na drie mislukte huwelijken - in haar eentje moest grootbrengen, schreef ze voor allerlei tijdschriften over de meest uiteenlopende onderwerpen zoals het weer, kanoën en koken. Haar verteltalent kon ze kwijt in korte verhalen, die ze tussen de bedrijven door schreef. De publikatie daarvan in 1988 onder de titel 'Heartsongs' betekende voor haar een doorbraak, want het contract gaf haar ook de mogelijkheid om een roman te publiceren.

Dat is - zoals ook uit 'Ansichten' blijkt - de vorm die Annie Proulx op het lijf is geschreven. De epische vertelstructuur, het uitdiepen van karakters, het combineren van verschillende verhaallijnen, dat zijn de elementen waarbij Proulx zich als een vis in het water voelt. Wat zich jarenlang in haar verbeelding heeft opgekropt, komt nu al een vulkaaneruptie naar buiten.

Met merkbaar enthousiasme trekt ze alle registers open: zo beschrijft ze oude lakens “die in alle tinten wit versteld waren: marmer, ivoor , melkzilver, sneeuw, krijt, parel, berkebats, spook, margriet, wolken, as, kwarts.” Ze leeft zich uit in plastische vergelijkingen: “wolken als mierenetertongen, als havikstaarten, als krijtstof op een schoolbord, als uitgekotste bloemkoolroosjes.”

'Ansichten' is een roman vol geuren en kleuren, stevig geworteld in het Amerikaanse landschap dat met veel kennis van zaken wordt beschreven: Proulx is op haar best als ze de elementaire strijd om het bestaan beschrijft van de arme boeren die met keihard werken en eindeloos geduld wat voedsel uit de vaak schrale grond weten te toveren.

Trefzeker is ook haar beschrijving van Franklin Saul Witkin, een huidarts uit de stad die wat landbouwgrond opkoopt om zijn 'atavistische verlangen' naar de pure natuur te bevredigen. Zijn fanatieke pogingen om dat stukje grond naar zijn hand te zetten en er een leuk buitenhuisje op te bouwen leiden al snel schipbreuk. Gefrustreerd in zijn ideaal en vervreemd van zijn naaste familie blijft hij gedesillusioneerd achter.

Qua sfeer en taalgebruik preludeert 'Ansichten' dat in 1992 onder de titel 'Postcards' verscheen op haar veelgeroemde roman 'Scheepsberichten' die een jaar later gepubliceerd werd. Ook de thema

tiek van de eenling die tegen de verdrukking in opknokt tegen de moeilijkheden die het leven voor hem in petto heeft, ligt Proulx kennelijk na aan het hart.

Vergeleken met 'Scheepsberichten' is de verhaallijn van haar debuut wat minder strak uitgezet: naast de hoofdpersoon die voortdurend onderweg is, krijgen ook de andere personages van Proulx het volle pond. Dat leidt tot heel wat nevenintriges waardoor Lloyd Blood wat uit de focus van de roman verdwijnt. Haar beeldspraak is in dit boek soms overdadig, in 'Scheepsberichten' heeft ze dat strakker onder controle.

Dat neemt niet weg dat 'Ansichten' een ijzersterk debuut is van een schrijfster die niet voor niets in haar korte carrière met prijzen is overladen. Haar werk ademt een enorme vitaliteit en het schrijfplezier spat van ieder pagina af. Wie zich nog afvraagt of de roman als genre nog toekomst heeft, moet snel de boeken van Proulx gaan lezen.