Met een vlijmscherp scalpel ontleedt Bergman gevoelens

recensie In juli l925 ontmoet Anna, getrouwd met een dominee, de oude Jacob, de meerdere van haar man en haar zielzorger van oudsher. Ze vertelt hem, niet weloverwogen, eerder toevallig, dat ze een verhouding heeft met een veel jongere man. Jacob bezweert haar, het overspel op te biechten aan haar man Henrik. Anna verwerpt die raad, met kracht van argumenten. Maar als ze weer thuis is vertelt ze het Henrik toch. Niet weloverwogen, eerder toevallig, zoals die dingen gaan. Bergman zegt het zo: “'Beslissende momenten' en 'noodlottige besluiten', dat klinkt plausibel. Maar als je beter kijkt is dat bewuste moment helemaal niet beslissend: gedurende lange tijd zijn gevoelens en gedachten bewust of onbewust in dezelfde richting gestroomd. De eigenlijke doorbraak is een gebeurtenis ver in het verleden, ver in het duister.”

Uit dit citaat blijkt al dat Bergman zich soms, met overpeinzingen en conclusies, in het verhaal mengt, soms vertelt hij ook dat hij naar zijn hoofdpersonen kijkt alsof het poppen zijn. Het boek leest als een scenario, met een camera worden kleding en entourage tot in de kleinste details bestudeerd. En ook de inhoud lijkt op een film, op Bergmans beroemde 'Scenes uit een huwelijk', om precies te zijn. Als Anna het toch tegen haar man vertelt, bijna tegen beter weten in maar het vloeit haar de mond uit, wordt haar leven een hel. Het zijne ook. Want de oerwet luidt: “Je hebt mij dodelijk verwond, dan moet ik jou dodelijk verwonden.”

Ik zou niemand weten die zo goed als Bergman de ambivalente gevoelens in een intieme verhouding kan overbrengen. Met een vlijmscherpe scalpel ontleedt hij ze, het is of hij frenetiek op zoek is naar de ziel. Die vindt hij nooit, maar die moet toch ergens verborgen zijn. Het huwelijk is geen vriendelijk verpozen, het overspel geen wellustig genot. Er is spanning, angst, afkeer. Maar ergens moet ook liefde zijn, anders zou je niet bij de man blijven, en niet het samenzijn met de vriend telkens weer zoeken, ook al denkt Anna telkens voor ze het huis betreedt waar ze haar minnaar zal ontmoeten “Ik ga weg, waarom ben ik niet thuis gebleven, ik kan het niet.” Het lijkt me dat zelfs mensen die nooit overspelig zijn geweest deze verwarring kunnen meebeleven. Mits ze niet verslaafd zijn aan de Boeket-reeks. Want zo eenvoudig als daar gaat het bij Bergman niet. En in het gewone leven ook niet.