Het antwoord luidt 'nee', maar Matt wordt niet geloofd

recensie ,,Met wat moeite kan men alles met elkaar in verband brengen; het bestaan is een oneindige aaneenschakeling van dwarsverbanden. En alles is op meer dan één manier te definiëren. Een kat is een zoogdier, een narcist, een metgezel, een raadsel.'

Dit is de conclusie waartoe Matt Lane, de hoofdpersoon van 'The Archivist', komt bij het herlezen van het werk van T. S. Eliot. Hij heeft het van Roberta Spire ten geschenke gekregen in een mooie, gebonden uitgave. De roman is al ver over de helft voor de lezer beseft dat het begin ervan eveneens het einde is en dat niet alleen het bestaan, maar ook 'The Archivist' bestaat uit een aaneenschakeling van dwarsverbanden, zowel in tijd als in situaties. De geestestoestand van Vivienne, de eerste vrouw van T. S. Eliot, kan worden verbonden met die van Judith, Matts vrouw, de preoccupatie met het Joodse verleden verbindt Judith met Roberta, de belangstelling voor Eliot brengt Roberta met Matt in contact, verbroken beloften resulteren in het vernietigen van belangrijke archiefstukken.

Matt wordt de hoofdpersoon genoemd, maar dat is niet een korte vorm van Mattheus, zoals hij de lezer meldt zodra hij daartoe in de gelegenheid is, maar van Matthias. Hij is niet vernoemd naar de evangelist, de blijde boodschapper, maar naar die andere discipel, die de plaats van Judas inneemt, nadat die Jezus heeft verraden. De naam is een duiding, draagt een extra betekenis aan, zoals zoveel in 'The Archivist' - evenals in het werk van T. S. Eliot - meer betekenissen, meer inhoud heeft dan het op het eerste gezicht lijkt te hebben. . .

Matt lijkt een rustige, bedaagde man, die als archivaris werkzaam is bij een belangrijke universiteit en daar een eenzame en eerzame positie heeft opgebouwd sinds het jaar 1965, het jaar waarin zijn vrouw overleed en T. S. Eliot stierf.

Een van de literaire schatten die hij beheert, is de verzameling brieven die T. S. Eliot aan zijn goede vriendin Emily Hale schreef in de periode dat zijn eerste huwelijk op de klippen liep. De collectie mag pas in 2020 openbaar worden gemaakt.

Roberta Spire, een jonge onderzoekster, weet van het bestaan van deze brieven en is ervan overtuigd dat ze het geheim kunnen openbaren van Eliots bekering tot het Anglo-Katholicisme. Ze meldt zich bij de archivaris met de vraag of zij de brieven mag inzien. Matt ervaart het voortijdig openbaar maken van de brieven als een vorm van grafschennis. ,,Het antwoord', laat hij haar dus weten, ,,is nee.' Dit simpele zinnetje weerkaatst op verschillende manieren en in verschillende omstandigheden door het boek.

,,Heb jij toestemming gegeven voor schoktherapie?' willen de stiefouders van Matts vrouw Judith weten. Matt heeft haar vanwege haar overspannen geestesgesteldheid in een inrichting laten opnemen en daar heeft Judith op zeker moment zelfmoord gepleegd. Het antwoord is 'Nee', een herhaaldelijk 'Nee', maar het wordt niet geloofd.

Ook Roberta gelooft het niet. Zij stelt alles in het werk om de brieven te mogen inzien. Met grote vasthoudendheid belaagt ze de schijnbaar zo rustige en georganiseerde Matt. Zij dwingt hem hierdoor zijn eigen verleden onder ogen te zien en dat brengt een onverwacht resultaat teweeg.

Martha Cooley heeft met dit debuut een roman geschreven die zich net zomin in een korte recensie laat vangen als het werk van T. S. Eliot. 'The Archivist' is compact en precies geschreven en zit vol nadrukkelijke en verhulde verwijzingen en citaten, de personages zijn overtuigend en erudiet, het verhaal laat zich op verschillende niveaus lezen. Het is een literaire detective, een liefdesverhaal, een theologisch debat en nog veel meer.

Alles heeft inhoud, alles verwijst. De hoofdpersoon is, net als Eliot zelf, een vulkaan onder ijs, de roman een labyrintische schatkamer net als Eliots werk.

Vaak klinken er in een eerste roman wat onhandigheden door die een getalenteerd schrijver in volgende boeken leert te vermijden.

Van dergelijke zwakke plekken is in 'The Archivist' niets te merken. In niets lijkt dit boek op een vingeroefening voor later en beter werk. Het is zo 'af' dat de vraag zich voordoet of Martha Cooley ooit nog iets anders zal kunnen of willen schrijven. Misschien bevat 'The Archivist' wel alles wat ze te zeggen heeft. Het zal in elk geval moeilijk zijn met een tweede roman deze eersteling te evenaren.