Zjirinovski's succesformule: gekrenkte trots, wraakgevoelens, patriottisme

recensie Elena Klepikova en Vladimir Solovyov: Zhirinovsky - The Paradoxes of Russian Fascism. Viking, London (imp. Penguin); geb., 256 blz. - ¿ 56.70.

Frankrijk gebruikt het om atoomproeven te rechtvaardigen; Duitsland voelt wel voor een sterke Europese defensie, mogelijk onder bescherming van een moderne Franse kernmacht. En de buurlanden van Rusland, Polen voorop, wensen zo snel mogelijk onder de 'veilige' rokken van de Navo te kruipen. Je weet immers nooit wie Rusland na de presidentsverkiezingen van 1996 gaat bestieren.

Naast Boris Jeltsin staan onvoorspelbare types als generaal Alexander Lebed en de man die van de Russische rechter geen fascist genoemd mag worden, Vladimir Zjirinovski, te trappelen om het roer in het Kremlin over te nemen. Beiden maken zeker een kans, ze genieten ongekend grote populariteit bij de Russen die hun buik vol hebben van president Jeltsin, van de bureaucraten en de apparatsjiks die het nog overal voor het zeggen hebben in de gigantische Russische federatie.

Een 'nieuwe orde' staat klaar om de al weer verouderde 'nieuwlichters' te vervangen, die in het begin van de jaren negentig onder luid applaus van het Westen aan de macht kwamen. In 'Zhirinovsky - The Paradoxes of Russian Fascism' waarschuwt het in New York wonende Russische schrijversechtpaar Vladimir Solovjov en Elena Klepikova voor het in hun ogen onderschatte gevaar: “Zjirinovski moet serieus genomen worden, niet alleen omdat een kernmacht achter hem staat, maar ook omdat hij de stemmingen van het volk weerspiegelt.”

In hun ogen is het al te laat om Zjirinovski van het politieke toneel te verwijderen en is de hoop dat het fenomeen als een zeepbal uiteen zal spatten, allang vervlogen. “Hij is nu al de geheime inspirator, de grijze eminentie, de ideologische architect van de gebeurtenissen in Rusland.” Een man die het verzwakte Rusland sterk wil maken en het zijn status van grote mogenheid terug wil geven.

Zjirinovski's steeds herhaalde tirade dat hij uit de puinhopen van de oude Sovjet-Unie een sterk en machtig Rusland zal maken, vindt veel weerklank bij de Russische familie Doorsnee. Plaatselijke politici nemen zijn spreuken graag over in de hoop daarmee de achting van het publiek te winnen. Zjirinovski's uitdagend gedrag jegens binnen- en buitenlandse autoriteiten, zijn vechtpartijen in het parlement, worden hem niet kwalijk genomen; integendeel, hij oogst er applaus mee. Alle methoden om hem te bestrijden, te isoleren, hebben tot dusver gefaald. Zjirinovski is een 'Teflon-kandidaat', kritiek heeft geen vat op hem en bereikt juist het omgekeerde effect. Het is daarom in de ogen van Solovjov en Klepikova nu meer dan tijd om afspraken met hem te maken. Een andere weg is er niet meer.

Solovjov en Klepikova proberen in hun boek 'het fenomeen Zjirinovski' te beschrijven, inclusief zijn achterban en kiezerspubliek, een mengeling van armen en rijken die groot belang hechten aan een machtig Rusland met een sterke leiding. Bij de laatste verkiezingen koos 70 procent van de militairen voor Zjirinovski. Op het platteland bleek hij al even populair. En opvallend is dat het opleidingsniveau van de leden van zijn LDP over het algemeen hoog is.

Grote zorgen maakt zich de gemiddelde Rus om Ruslands verlies aan status in de wereld, de zwakte van de leiding in Moskou, de corruptie en het verspillen van bodemschatten. Zjirinovski heeft deze ongenoegens tot hoofdthema van zijn politieke strijd gemaakt.

Het schrijversechtpaar doet een poging om achter de drijfveren te komen van Vladimir Volfovitsj Zjirinovski, die op 25 april 1946 in Alma Ata (Kazachstan) werd geboren. Oorspronkelijk luidde zijn achternaam Eidelstein, maar na de val van Chroesjtsjov in 1964 nam hij de naam van zijn moeder aan. Dat zijn vader joods was, heeft Zjirinovski nooit willen accepteren; wellicht was het voor hem een reden om antisemitische standpunten in te nemen. “Mijn moeder is een Russin en mijn vader is advocaat”, zegt hij steevast als hem wordt gevraagd naar zijn jeugd. In die - uiterst moeilijke - jeugdjaren zien de auteurs de ware reden van zijn extreme uitingen.

Zjirinovski zou door partijleider Michail Gorbatsjov in het zadel zijn geholpen. De geheime dienst KGB zou hem hebben aangezocht, nadat Gorbatsjov in al zijn hervormingsdrift had geopperd dat de eerste alternatieve partij naast de communistische partij 'beheersbaar' moest zijn. Uit de 'actieve reserves' van de KGB werd Zjirinovski gerecruteerd om de Liberale Democratische Partij (LDP) te gaan leiden. Hij werd daarmee de pionier van het meerpartijensysteem in de Sovjet-Unie. Gorbatsjov zelf ontkent overigens deze lezing in alle toonaarden.

In de verkiezingscampagnes ging Zjirinovski zich steeds meer in zijn element voelen. Loze, maar simpele leuzen als 'de wodka wordt goedkoop als ik aan de macht kom', maakten hem met de dag populairder. Conservatieven en hervormers schilderden hem af als een niet serieus te nemen clown. Maar al bij de eerste presidentsverkiezingen in 1991 eindigt hij als derde, achter Jeltsin en Nikolai Rizjkov, met acht procent van de stemmen. Bij de parlementsverkiezingen in december 1993 behaalt zijn LDP de meeste stemmen: maar liefst een kwart van de Russen stemt op Zjirinovski.

Solovjov en Klepikova schilderen Zjirinovski af als een provinciaaltje vol complexen en fobieën, die zijn eigen mislukkingen in het leven te boven wil komen door persoonlijke macht te veroveren. Gewend als deze 'eeuwige verliezer' is aan mislukkingen, geeft het kleinste succes hem extra kracht.

In alles en iedereen ziet hij vijanden, van hemzelf én van het Russische volk. Volgens de schrijvers heeft hij de bevolking deelgenoot gemaakt van zijn eigen gekrenkte trots, zijn persoonlijke vernederingen en mislukkingen in het leven, en zo heel gevoelige snaren bij de Russen geraakt. “Zijn patriottische leuzen combineren pathos, nostalgie, pijn, gekwetstheid en de wens om onmiddellijk wraak te nemen voor de nationale vernedering.”