Jane Jacobs stuurt Plato naar Manhattan

recensie Je moet maar durven in deze tijd van wetenschappelijke specialisatie: een algemene theorie presenteren over de grondslagen van moraal en samenleving. Zelfs filosofen deinzen tegenwoordig terug voor een dergelijk ambitieus project. Maar Jane Jacobs heeft het aangedurfd, en zij is niet de eerste de beste.

Deze Amerikaans-Canadese geleerde, geboren in 1916, had al enkele klassieke werken over het stadsleven en de stedelijke economie op haar naam staan. We mogen haar dankbaar zijn dat ze, in de nadagen van haar wetenschappelijke carrière, haar sociologische en economische inzichten in dienst heeft gesteld van een nog veel omvangrijker doel.

'Systems of survival', dat in de Nederlandse vertaling 'Handel en bestuur: twee stelsels' is gaan heten, is een van de rijkste en boeiendste boeken die ik de laatste jaren heb gelezen. Dat heeft niet alleen te maken met de inhoud maar ook met de vorm. Jacobs heeft bewust gekozen voor de levendige stijl van de Platonische dialoog. Maar in haar boek vindt die plaats op Manhattan, het bruisende economische centrum van de wereld, zoals Athene dat was in Plato's dagen. Ook in de naamgeving van de twee morele stelsels die ze analyseert, het 'handelssyndroom' en het 'wachterssyndroom', herkennen we Plato. In Plato's ontwerp voor een ideale staat is de klasse die goederen produceert en handel drijft strikt gescheiden van de 'wachters', de militaire klasse, die belast is met de verdediging van het land en waaruit ook de bestuurders van de staat worden gerecruteerd.

Plato's onderscheid wordt door Jacobs bevestigd langs de weg van het empirisch onderzoek. Tijdens het doorspitten van bedrijfsgeschiedenissen, sociologieboeken en biografieën zijn de twee algemene, met elkaar onverenigbare stelsels van normen en waarden 'ontdekt' door een deelneemster aan de discussie, die oospronkelijk de moraal van het werkleven tot onderwerp had. Steunend op historische en etnologische studies betoogt ze bovendien dat deze stelsels ook de enige twee zijn, omdat ze besloten liggen in de menselijke natuur. Ze zijn gegrond in twee fundamenteel verschillende, maar principieel gelijkwaardige manieren om aan de kost te komen: nemen en ruilen. Alle andere zijn ertoe te herleiden. De moraal van het nemen heeft haar oorsprong in het verzamelen en jagen van de vroegste mensen. Deze kostwinning is, anders dan ruilen en handeldrijven, ook bij dieren te vinden.

De twee methoden hebben tot heel verschillende gedragsregels geleid. Zo zijn voor jagen en oorlogvoeren list en bedrog vereist, voor handel juist eerlijkheid. Wat in het ene stelsel een deugd is, is in het andere een ondeugd. In de wachtersmoraal zijn vrijgevigheid, traditie en eerbied voor rangorde deugden, in de handelsmoraal zuinigheid, vernieuwingsdrang en concurrentie tussen de gelijkwaardige individuen.

Jacobs laat zien dat er in de praktijk van alles mis kan gaan met deze stelsels. Ze kunnen desintegreren of zich vermengen, waardoor deugden ondeugden worden. De politieke moraal wordt gecorrumpeerd, door de zelfverrijking van politici, die voor 'wachters' geldend verbod op handeldrijven aan hun laars lappen. Anderzijds wordt de handelsmoraal ondergraven zodra het bedrijfsleven zich van bedrog gaat bedienen.

Zulke gevallen beschrijft Jacobs aan de hand van talrijke voorbeelden uit het huidige economische en politieke bedrijf. Maar alle somber stemmende gevallen van corruptie doen voor Jacob niets af aan de geldigheid van de twee morele stelsels als zodanig. Waar we naar moeten streven is een tot wederzijds voordeel strekkende harmonie en symbiose van beide systemen, met behoud van hun eigen identiteit en zuiverheid. Overigens kan, zoals de auteur zelf opmerkt, “niet alles wat we doen, of alles wat we zijn” onder een van beide stelsels worden gerangschikt. Maar haar schematische onderscheid blijkt een heel vruchtbaar perspectief te leveren voor de analyse van maatschappelijk gedrag. Sociologen, economen, historici en rechtsgeleerden kunnen zich erdoor laten inspireren, om van filosofen maar te zwijgen.