Op de ochtend van haar vrijlating hangt Hanna zich op

recensie Bernhard Schlink: De voorlezer. Vert. Gerda Meijerink. Ambo, Baarn; 160 blz. - ¿ 29,90.

Op een dag moet hij overgeven bij een groot huis in de Bahnhofstrasse van zijn geboortestad. Een vrouw van midden dertig ontfermt zich over hem en brengt hem naar zijn moeder. Wanneer hij weer beter is, gaat Michael de onbekende vrouw opzoeken om haar te bedanken voor haar hulp. Al spoedig na de eerste ontmoeting onstaat een intieme relatie die voor Michael een overdonderende ervaring is, maar die ook twijfelachtige kanten bezit. De buitenwereld mag niet weten dat hij vrijwel elke dag met deze zoveel oudere vrouw slaapt.

Hanna Schmitz is niet van plan om Michael ook maar iets over haar leven te vertellen. Ze wil wel graag voorgelezen worden, zelfs uit Schiller. Tijdens het voorlezen is hun intimiteit het grootst. Wanneer Michael op een dag met de meisjes en jongens uit zijn klas in het zwembad aan het spelen is, verschijnt Hanna daar ook. Michael verloochent haar. De volgende dag is Hanna verdwenen. Haar werk als tramconductrice heeft ze van de ene op de andere dag opgezegd.

Van de lezer van deze roman wordt een behoorlijk incasseringsvermogen verlangd, wanneer Michael later vertelt dat hij, inmiddels student in de rechten, Hanna terugziet tijdens een proces dat tegen voormalige bewaaksters van het concentratiekamp Auschwitz wordt gevoerd. Hanna blijkt dus bewaakster bij de SS te zijn geweest. Zodra Michael haar heeft herkend, verzuimt hij geen dag van het proces. Wanneer zij daarna tot levenslange gevangenisstraf wordt veroordeeld, laat Michael haar niet los.

Hij heeft inmiddels haar geheim ontraadseld: Hanna kon lezen noch schrijven. Jaar in jaar uit stuurt hij haar cassettebandjes waarop hij een groot aantal literaire werken heeft ingesproken. Wanneer Hanna na achttien jaar uit de gevangenis wordt ontslagen, zorgt Michael alvast voor een flat en voor werk. Op de ochtend van haar vrijlating hangt Hanna zich op in haar cel.

Zou de aandacht alleen naar Hanna zijn uitgegaan, dan was 'De voorlezer' een wat goedkope roman geworden. Het boeiende nu is dat de schuld van Hanna verbonden wordt met de schuld van Michael tegenover haar en met die van een grote groep Duitsers tijdens de Nazi-tijd. De zaak tegen Hanna is verbonden met de vraag naar een collectieve schuld van het Duitse volk.

In zekere zin geeft de roman ook een antwoord op die vraag. Wanneer het gerechtvaardigd zou zijn om van een collectieve schuld te spreken, is deze schuld de optelsom van individuele keuzes en door angst of anderszins ingegeven beslissingen. Het proces tegen Hanna openbaart de verstikking van dit individu in het web van hiërarchieën en bevelen. Dat ontslaat Hanna niet van schuld maar het brengt haar dichter bij Michael dan hij eerst vermoedde toen hij haar in de rechtszaal zag zitten. Het accent op Michaels schuld wordt nog sterker wanneer hij Hanna na haar veroordeling noch bezoekt, noch schrijft en alleen maar cassette-bandjes stuurt. Zijn verraad is een vorm van wraak.

Het motief van het voorlezen lijkt in het begin wat vergezocht, zoals meer dingen op het eerste gezicht geforceerd aandoen. De wens om voorgelezen te worden maakt Hanna in ieder geval een stuk menselijker. Deze correctie op het beeld van geüniformeerde hardheid wordt versterkt door datgene wat de directrice van de gevangenis over de boeken vertelt die Hanna leende, nadat ze had leren lezen en schrijven. Het waren voornamelijk boeken over de jodenvervolging en over de gruwelijkheden in de concentratiekampen.

Ik vind dit een schrijnende roman. Het doet pijn om te lezen over de keten van verraad die Michael en Hanna aan elkaar verbindt. Het vertelde krijgt een geweldige dichtheid. Nog nooit heb ik zo vaak in een boek teruggebladerd om te herlezen en beter te begrijpen. Samenhangen openbaren zich en bieden een blik in diepe afgronden van het menselijke bestaan. Maar zit er niet toch een element van vals escapisme in de vermenselijking van de vrouw die toch een grote schuld op zich heeft geladen? Ik denk dat dat niet het geval is en dat de roman ons in de juiste proporties tot het enige juiste inzicht dwingt: dat de mens zijn menselijkheid permanent moet bevechten op wreedheid, luiheid en traagheid van het hart.